Yetişkin otizm tanılarında tıbbi geçmiş 2010'dan beri değişti

İngiltere ve İsveç'in sağlık kayıtlarını inceleyen yeni bir çalışma, yetişkinlikte otizm tanısı alan kişilerin tıbbi geçmişinin 2010'dan bu yana ciddi biçimde değiştiğini ortaya koydu. BMJ Mental Health dergisinde yayımlanan analiz, tanı öncesinde epilepsi, psikoz ve zihinsel yetersizlik öyküsü bulunan kişilerin payının azaldığını, buna karşılık DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu), anksiyete ve depresyon öyküsü olanların payının arttığını gösteriyor.

Araştırma nasıl yapıldı?

Araştırmacılar İngiltere'de birinci basamak sağlık kayıtlarını 2023'e kadar taradı. Bu veri tabanında 1.784 genel pratisyen muayenehanesinden 47.413.279 hasta yer alıyordu. İsveç tarafında ise 2021'e kadar uzanan, tüm nüfusu kapsayan kayıtlardan 13.345.950 kişinin verisi kullanıldı. Çalışmaya 2010'un ilk gününde 16 yaşını doldurmuş kişiler alındı; İngiltere'de ayrıca bir muayenehaneye en az bir yıl kayıtlı olma koşulu arandı.

Analize İngiltere'den 24.537.039, İsveç'ten 9.096.874 yetişkin katıldı. Bunların sırasıyla 141.119'u ve 100.817'si otizm tanısı almıştı. Ekip; otizmin yanı sıra zihinsel yetersizlik, DEHB, epilepsi, migren, anksiyete, depresyon, psikoz, bipolar bozukluklar, obsesif kompulsif bozukluk, travma sonrası stres dahil stresle ilişkili durumlar, yeme bozuklukları, kişilik bozuklukları, intihar düşüncesi ya da kendine zarar verme, uyku bozuklukları ve kronik yorgunluk gibi tanıların ilk kayıt tarihlerini inceledi. Antipsikotik, antidepresan, nöbet önleyici ilaçlar, opioidler, gabapentinoidler, melatonin ve benzodiazepin ile benzeri sakinleştiricilerin ilk reçete ya da eczaneden veriliş kayıtları da değerlendirildi.

Tanı oranları ve yaş grupları

Yetişkinlerde ilk kez konan otizm tanıları İsveç'te İngiltere'ye göre sürekli daha yüksek seyretti. Ancak İngiltere'de yeni vakalar 2020'den sonra hızla arttı. Yüz bin kişi başına yeni tanı oranı İngiltere'de 2010'daki 6'dan 2023'te 64'e çıktı; İsveç'te ise 2010'daki 43'ten 2021'de 65'e yükseldi.

En hızlı artış her iki ülkede 16-20 yaş grubunda görüldü. İngiltere'de bu grupta yüz bin kişi başına yeni tanı 31'den 364'e, İsveç'te 165'ten 361'e çıktı. Yeni tanılar kadınlarda da daha hızlı arttı. İngiltere'de beyaz etnik kökenli kişilerde, İsveç'te ise ebeveynleri İsveç doğumlu olanlarda artış öne çıktı.

Yaygınlık verilerinde erkekler her iki ülkede sürekli kadınların önünde kaldı. İngiltere'de 2023'te yaş standardizasyonlu yaygınlık erkeklerde yüzde 1,4, kadınlarda yüzde 0,7 oldu. İsveç'te 2021'de bu oranlar sırasıyla yüzde 1,8 ve yüzde 1,2 olarak hesaplandı. Yaygınlık tüm yaş gruplarında yükseldi ve genç gruplarda daha yüksekti; 16-20 yaş arasında hem İngiltere'de 2023'te hem İsveç'te 2021'de yüzde 4,1'e ulaştı.

Eşlik eden tanılar değişiyor

En dikkat çekici bulgu, otizm tanısı almadan önceki sağlık öykülerindeki kaymaydı. İngiltere'de 2010 ile 2023 arasında, yeni otizm tanısı alan yetişkinlerde epilepsi öyküsü yüzde 10'dan yüzde 4'e geriledi. Aynı dönemde anksiyete öyküsü yüzde 29'dan yüzde 58'in biraz üzerine çıktı. Eğilimler kadınlarda ve erkeklerde genel olarak benzerdi.

Neden önemli?

Otizm uzun yıllar boyunca daha çok çocukluk çağında ve belirgin gelişimsel güçlüklerle birlikte tanınan bir durum olarak görüldü. Bu çalışma, yetişkinlikte konan tanıların profilinin değiştiğini, daha önce ruh sağlığı sorunlarıyla sağlık sistemine başvuran daha geniş bir kitlenin de otizm değerlendirmesinden geçtiğini düşündürüyor. Bu durum, sağlık hizmetlerinin planlanmasında ve tanı sonrası destek ihtiyacının belirlenmesinde farklı bir tablo çiziyor.

Öte yandan veriler tek başına nedeni açıklamıyor. Artış; toplumsal farkındalığın büyümesinden, damgalanmanın azalmasından ya da tanı uygulamalarındaki değişikliklerden kaynaklanıyor olabilir. Bu yüzden sonuçlar, daha önce fark edilmeyen otizm biçimlerinin artık tanınmasıyla da, başka psikiyatrik tabloların otizm sanılmasıyla da uyumlu olabilir. Hangisinin ağır bastığını ancak başka tür araştırmalar gösterebilir.

Çalışmanın sınırları

Çalışma gözlemsel olduğu için değişimin nedenlerini kanıtlayamıyor. Araştırmacılar yine de her iki ülkede otizm tanısı alan kişilerin özelliklerinin 2010'dan bu yana çarpıcı biçimde değiştiğini vurguluyor. Ekip, bu değişimin gerçek nedenlerinin anlaşılması için ek çalışma gerektiğini belirtiyor.