Otizmin kökenine dair ipucu plasentada çıkmış olabilir

Otizmin neden ortaya çıktığı bilim insanları için hâlâ tam çözülmüş bir bilmece değil. Genetiğin büyük rol oynadığı biliniyor, ancak hamilelik sırasındaki koşulların da otizm spektrum bozukluğu olasılığını etkileyebildiği görülüyor. Cold Spring Harbor Laboratuvarı'nda yürütülen yeni bir araştırma, bu koşullardan biri olan gebelikteki iltihaplanmanın plasentada hasara yol açabileceğini ve erkek farelerde otizm benzeri özelliklerle ilişkili olduğunu ortaya koydu.

Gelişimde erken bir kırılganlık penceresi

Araştırmacılar, hamile farelerde gebeliğin farklı evrelerinde bağışıklık tepkisi tetikledi. Bunun için gerçek bir virüs vermek yerine, viral enfeksiyona karşı bağışıklık sisteminin verdiği tepkiyi taklit eden bir madde kullandılar. Böylece yalnızca iltihabın etkisini izlemek mümkün oldu.

Fetüsler en çok gebeliğin 12,5. gününde yaşanan iltihaplanmaya karşı hassas çıktı. Laboratuvarda doktora sonrası araştırmacı olarak çalışan Irene Sanchez Martin'e göre, fetüslerin yaklaşık üçte birinde daha 24 saat içinde gelişimsel anormallikler görüldü. Annenin bağışıklık aktivasyonunun etkileri onlarca yıldır inceleniyor; ancak bu bulgu, bozulma işaretlerinin daha önce gözlenenden da erken bir aşamada belirdiğini gösteriyor.

Çalışmanın en dikkat çekici yanı cinsiyet farkıydı. Yapılan tüm deneylerde otizm benzeri özellikler yalnızca erkek yavrularda ortaya çıktı, dişiler ise normal gelişimini sürdürdü. Üstelik bu fark, hormonların yükseldiği ve beyinde cinsel farklılaşmanın başladığı dönemden önce görülüyordu. Bu da erken dönemdeki ayrımın hormonlarla açıklanmasını zorlaştırıyor.

Plasentadaki özel hücreler devrede

Ekip, bazı yavruların etkilenirken diğerlerinin neden korunduğunu anlamak için plasentaya baktı. Plasenta, gelişen bebeği anneye bağlayan ve gebelik boyunca büyümesini destekleyen organ. İnceleme, farede annenin ve fetüsün hücrelerinin birbiriyle temas ettiği bölgede bulunan spongiotrofoblast adlı özel hücrelerde yoğunlaştı.

Normal gelişen fetüslerde plasentanın bu bölümü sağlıklı kalmıştı. Gelişimsel anormallik gösteren erkek fetüslerde ise bu hücrelerde gözle görülür hasar vardı. Söz konusu hücreler, annenin bağışıklık sisteminin fetüsü hoş görmesine yardım ediyor. Bu koruma önemli, çünkü fetüs her iki ebeveynden gelen genetik materyal taşıyor ve anneyle genetik olarak birebir aynı değil.

Araştırmacılara göre anne bağışıklık aktivasyonu bu koruyucu işlevi bozabiliyor. Plasentadaki hücreler zarar gördüğünde annenin bağışıklık tepkisi gelişen fetüsü olumsuz yönde etkilemeye başlayabilir. Araştırmanın yöneticilerinden Lucas Cheadle'ın ifadesiyle, otizmi gerçekten anlamak için beynin ötesine bakmak gerekiyor; anne bağışıklık aktivasyonu ve plasentadaki değişiklikler, bazı bireyler için otizme açılan bir kapı olabilir.

Dişilerin gizli avantajı olabilir mi?

Bulgular akla şu soruyu getiriyor: Erkekler neden kırılgan, dişiler neden etkilenmemiş görünüyor? Bir olasılık, erkek embriyoların viral enfeksiyon sonrasında annede istenmeyen bir bağışıklık tepkisini tetikleyebilecek ayırt edici proteinler üretmesi. Bir diğer açıklama ise dişi embriyoların bu hassas dönemde iltihaba dayanmalarını sağlayan bir koruma mekanizmasına sahip olması.

Cheadle, dişide var olabilecek koruyucu bir mekanizmanın erkeğe yardım etmek için kullanılabileceğini söylüyor. Ona göre kanıtlar, otizmin iki cinsiyette farklı mekanizmalarla ortaya çıkabileceğine işaret ediyor. Ekip, bu karşıt tepkilerin ardındaki süreçleri çözmek için hem erkek hem dişi fareleri daha yakından inceleyecek.

Neden önemli?

Otizm erkek çocuklarda kızlara kıyasla belirgin biçimde daha sık tanılanıyor. Bu farkın nedeni uzun süredir tartışılıyor; tanı yaklaşımlarından biyolojik etkenlere kadar farklı açıklamalar öne sürülüyor. Yeni çalışma, biyolojik bir katkının gebeliğin çok erken evresinde, plasenta düzeyinde başlamış olabileceğini düşündürüyor. Bu, araştırmaların odağını yalnızca beyne değil, gelişimi destekleyen yardımcı organlara da genişletmek anlamına geliyor.

Bununla birlikte sonuçlar fare deneylerine dayanıyor. Fare plasentasının yapısı insanınkine benzese de birebir aynı değil; dolayısıyla bulgular doğrudan insanlara uyarlanamaz. Hamilelikte geçirilen her enfeksiyonun otizmle sonuçlanacağı gibi bir çıkarım da yapılamaz. Otizmin çok sayıda genetik ve çevresel etkenin birleşiminden doğduğu bilinen bir gerçek ve bu çalışma yalnızca bu bulmacanın bir parçasını aydınlatıyor.

Yine de plasentadaki savunmayı güçlendirmek ya da dişilerdeki olası koruma düzeneğini anlamak, ileride yeni tedavi hedeflerinin ve gelişim sürecine daha erken müdahale stratejilerinin kapısını aralayabilir. Araştırmacılar bunun için önce farelerde mekanizmanın ayrıntılarını netleştirmeyi hedefliyor.