Denizatı sanılan balık, müze rafında yeni bir cins çıktı

2006'da Güney Avustralya açıklarında, Gambier Adaları yakınında bir tarama gemisi deniz dibinden kabuklu omurgasız toplarken ağına küçük bir şey takıldı: başparmak boyunda, eğik başlı, kıvrık kuyruklu, denizatına çok benzeyen bir balık. Hedef kol ayaklılar (brachiopod) olduğu için örnek Güney Avustralya Müzesi'nin omurgasızlar koleksiyonuna girdi ve yıllarca orada, yanlış rafta kaldı.

Bugün o örnek, denizatı ailesinin soy ağacına yepyeni bir dal ekliyor. Graham Short, David Harasti ve ekibi, Journal of Lost Species dergisinde yayımladıkları çalışmada Australyichthys adlı yeni bir cins tanımladı. Cinsin yeni türü A. aegis, yani "miğfer başlı deniz kuklası" (helmethead sea muppet). Dışarıdan bakınca denizatı gibi görünen bu balıkların iskeleti ise gerçek denizatlarından belirgin biçimde ayrılıyor.

Neden "deniz kuklası"?

Araştırmacılar, kubbe gibi çıkıntılı başları ve vücutlarındaki etli loblar yüzünden bu balıklara "sea muppets" demiş; ad, The Muppet Show kuklalarına gönderme yapıyor. Cinste üç tür var:

Tür	Yaygın adı	Durum
A. aegis	Miğfer başlı deniz kuklası	Yeni tür; 2006 örneğinden tanımlandı
A. minotaur	Boğa boyunlu deniz kuklası	Eskiden Hippocampus minotaur
A. paradoxus	Paradoksal deniz kuklası	Eskiden Hippocampus paradoxus

Tablodaki adlar ve eski sınıflandırmalar çalışmanın özet sayfasından ve IUCN Denizatı Uzmanlar Grubu'nun sayfasından derlendi. Yani iki tür zaten biliniyordu ve gerçek denizatı cinsi Hippocampus'ta sayılıyordu; yeni olan, üçünün de o cinse ait olmadığının anlaşılması.

Dışı denizatı, içi başka

Üç türün ortak yanı denizatına benzeyen kalıp: aşağı eğik at başı, tutunmaya yarayan kıvrık kuyruk ve yavruların taşındığı erkek keseli. Ama bilim insanları mikro-BT (mikro bilgisayarlı tomografi) ile iskelete baktığında fark ortaya çıktı. Derginin özetine göre Australyichthys'te gövde plakaları kaynaşmamış ve karında sırt çıkıntısı yok, ense plakası küçülmüş; bu yüzden denizatlarındaki "taç" (coronet) benzeri yapı oluşmuyor. Kafatasındaki bir kemik ise yukarı kalkık ve öne eğik.

Bu, evrimde "yakınsama" denen olayın örneği: birbirinden bağımsız soylar benzer görünüm geliştirebiliyor. Denizatı kalıbı demek ki yalnızca bir kez ortaya çıkmamış; ağırlıklı olarak aynı ailenin içinde, ama farklı bir iskelet düzeniyle yeniden icat edilmiş.

Hiç canlı görülmemiş

Yazarların The Conversation'daki anlatımına göre cins yalnızca yedi örnekten biliniyor. Bu örnekler yaklaşık 65 yıla yayılıyor, 2.500 kilometreyi aşan bir kıyı şeridinden geliyor ve hepsi 50 ile 125 metre arasındaki derinliklerde, tarama ağlarına ya da kepçelere tesadüfen takılmış. Derginin makale sayfası ise sekiz örnekten ve yaklaşık 80 yıldan söz ediyor; iki kaynak arasındaki bu fark, sayım ölçütünden kaynaklanıyor olabilir ama bunu doğrulayamadım.

Daha önemlisi, bu balıklardan hiçbiri doğal ortamında canlı olarak gözlenmedi. Yaşadıkları kuşak, ışığın azaldığı ve dipten yapısı karmaşık "mezofotik" bölge; dalgıçlar için derin, trol ağları için fazla girintili. İlk örnekten bu yana yaklaşık yirmi yıl geçti ve yeni bir örnek toplanmadı. Çalışma bu nedenle cinsi "kayıp takson" olarak niteliyor ve hedefli, canlıya zarar vermeyen araştırmalar çağrısı yapıyor.

Müze rafındaki hazine

Hikâyenin öğretici yanı şu: Keşif yeni bir sefer sonucu değil, rafta unutulmuş bir kavanozla başladı. Pek çok tür müze koleksiyonlarında, yanlış etiketle bekliyor ve tomografi gibi yöntemler bu örneklere yeni gözle bakmayı mümkün kılıyor. Denizatına benzeyen her canlı denizatı değildir; bu ders Akdeniz ve Ege kıyılarındaki iğnebalığı akrabaları için de akılda tutulmaya değer.

Açık soru, bu balıkların gerçekte nasıl yaşadığı. Davranışlarını, üreme biçimlerini ve kaç tane kaldıklarını ancak bir gün canlı bir birey kamerada görülürse öğreneceğiz.

Fotoğraf: G. Short et al., CC BY 4.0, Wikimedia Commons