Parkinson'da hissedilen görünmez varlığı tanımak, daha ileri hastalık evresine işaret edebilir

Parkinson hastalığında halüsinasyonlar sanıldığından sık görülür. Çoğu zaman hafif belirtilerle, yani görsel yanılsamalar ve yakında biri varmış ya da vücudun yanından geçip gitmiş hissiyle başlar. Hastalık demansa doğru ilerledikçe bunların yerini karmaşık görsel halüsinasyonlar alabilir. npj Parkinson's Disease dergisinde 2026 yılında yayımlanan yeni bir çalışma, bu karmaşıklaşma sürecinin önemli bir basamağına odaklandı: hissedilen görünmez varlığın kim olduğunun anlaşılması.

Çalışmada ne araştırıldı?

Neza Vehar'ın yönettiği araştırma ekibi, “varlık halüsinasyonu” denen deneyimi inceledi. Hasta kimseyi görmez, ama yanında birinin bulunduğunu güçlü biçimde hisseder. Bu görünmez varlığın kimliği kişiden kişiye değişir. Bazen yalnızca bir cinsiyeti ya da yaşı vardır, bazen de hasta onu daha önce tanıdığı biri olarak algılar ve adını koyabilir.

Ekip, varlığı tanıyabilen Parkinson hastalarıyla tanıyamayanları karşılaştırdı. Tanınabilen varlık halüsinasyonu yaşayanlarda varlık çoğunlukla hastanın en yakınındaki kişi olarak algılanıyordu. Bu grupta günlük yaşamda hareket güçlükleri daha belirgindi, hastalık daha ileri bir evredeydi ve görsel yanılsamalar daha sık yaşanıyordu. Dikkat çekici olan, iki grubun yaş, hastalık süresi ve dopaminerjik ilaç kullanımı bakımından birbirine benzemesiydi. Yani fark, bu bilinen etkenlerle açıklanamadı.

Beyin bağlantılarında fark

Araştırmacılar beyin görüntülemesine de baktı. Varlığı tanıyabilen hastalarda, tanıyamayanlara kıyasla iki kortikal bölge arasında işlevsel kopukluk saptandı. Bunlar sağ alt alın kıvrımı ile arka üst temporal oluk çevresiydi. Bu iki bölge daha önce psikoz ve bilişsel gerilemeyle ilişkilendirilmişti.

Çalışmanın vardığı sonuca göre tanınabilen varlık halüsinasyonu, halüsinasyon karmaşıklığında bir ara aşamayı temsil ediyor. Bu aşama daha kötü bir hastalık seyrine işaret edebilir. Bulgular ayrıca Parkinson hastalığında beynin sosyal işlevlerle ilgili mekanizmalarının bozulduğunu, bu bozulmaya hem arka hem ön beyin devrelerinin karıştığını gösteriyor.

Arka plan

Parkinson hastalığı, beyinde dopamin üreten sinir hücrelerinin giderek kaybıyla ilerleyen bir nörodejeneratif hastalıktır. Titreme, kas sertliği ve hareketlerde yavaşlama en bilinen belirtileridir. Ancak hastalık yalnızca hareketi etkilemez. Uyku sorunları, ruh hali değişiklikleri, düşünme ve dikkat güçlükleri gibi hareketle ilgisi olmayan belirtiler de tabloya eşlik edebilir. Halüsinasyonlar bu ikinci grupta yer alır ve hem hastalar hem de bakım verenler için ciddi bir yük oluşturabilir.

Beyin görüntülemesinde sözü edilen bölgelerin rolü de bu bulguyu anlamlı kılıyor. Arka üst temporal oluk alanının genel olarak başkalarının hareketlerini ve davranışlarını yorumlamakla, yani sosyal algıyla ilişkili olduğu bilinir. Alt alın kıvrımı ise davranışı denetlemede ve sosyal bilişte rol oynayan ön beyin yapıları arasında sayılır. Bu iki bölgenin birlikte çalışması zayıfladığında, beynin “yanımda biri var” duyusunu ayrıştırıp doğrulaması güçleşiyor olabilir. Bu yorum, araştırmanın sunduğu çerçeveyle uyumlu olsa da kesin bir nedensellik anlamına gelmez.

Neden önemli?

Hafif halüsinasyonlar hastalar tarafından çoğu zaman dile getirilmez. Kişi bunu anlatmaktan çekinebilir ya da önemsiz bulabilir. Oysa bu deneyimlerin ayrıntısı, yani varlığın bir kimliği olup olmadığı, hastalığın hangi noktada olduğuna dair ipucu verebilir. Klinikte hastaya basit bir soru sormak, ek bir maliyet getirmeden değerli bir bilgi sağlayabilir.

Bulgu, hastalık takibinde de yol gösterici olabilir. Varlığı bir tanıdık olarak algılayan hastalarda motor belirtiler, görsel yanılsamalar ve olası bilişsel değişiklikler daha yakından izlenebilir. Ailelere de bu deneyimin hastanın uydurması ya da dikkat çekme çabası olmadığını, hastalığın beyindeki işleyiş değişikliklerinden kaynaklanabileceğini anlatmak kolaylaşır.

Yine de dikkatli olmak gerekir. Çalışma, tanınabilen varlık halüsinasyonunun hastalığın ilerlemesiyle ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Bu ilişkinin kendi başına bir tanı aracı ya da kesin bir tahmin yöntemi olduğu sonucuna varılamaz. Böyle bir iddia için hastaların zaman içinde izlendiği ve farklı gruplarda tekrarlanan çalışmalara ihtiyaç vardır. Bununla birlikte araştırma, Parkinson hastalığındaki halüsinasyonların birbirinden bağımsız garip belirtiler olmadığını, giderek karmaşıklaşan bir süreç içinde ele alınabileceğini gösteriyor. Sosyal beyin devrelerinin bu sürecteki payı da gelecekteki çalışmalar için açık bir araştırma alanı bırakıyor.