Sibirya'daki İskit mezarında esrar tohumları ve saçta iz bulundu

Güney Sibirya'daki Uyuk Vadisi'nde yer alan anıtsal bir İskit mezarından dikkat çekici bir bulgu geldi. Uluslararası bir bilim ekibi, yaklaşık 2.800 yıl öncesine tarihlenen Tunnug 1 kazı alanındaki mezarda esrar tohumları buldu. Ölen kişinin korunmuş saçında da bu bitkinin etken maddelerine ait izler saptandı. Bulgular, İskitlerin esrarı kullanmış olabileceği yönündeki tartışmayı yeniden gündeme taşıdı.

Mezardan çıkan bulgular

Araştırma ekibi, Tunnug 1 alanındaki büyük mezarda esrar tohumlarını yerinde, yani bulundukları konumda belgeledi. Aynı mezarda korunmuş saç örneklerinin analizi de uyuşturucunun varlığına işaret etti. Bern Üniversitesi'nden Gino Caspari, bu durumu şöyle özetledi: Bitki parçalarının ve etken bileşikler taşıyan insan yumuşak dokusunun aynı bağlamda korunmuş olması son derece nadir görülüyor.

Caspari'ye göre esrarın içilerek mi yoksa yenilerek mi tüketildiği henüz belli değil. Mezarda ayrıca silahlar, at koşum takımları ve hayvan motifleriyle süslenmiş eşyalar da yer alıyordu. Bu buluntular, gömülen kişinin dönemin göçebe savaşçı kültürüyle bağlantılı bir statüye sahip olduğunu düşündürüyor.

Eleştiriler ne diyor?

Çalışmaya itiraz eden uzmanlar da var. Eleştirmenlere göre ölen kişinin saçında korunan kanıt, esrar kullanıldığını göstermeye yetmiyor. Onlara göre saçtaki izler, bitkinin mezarda cesedin yakınında bulunmasından kaynaklanmış olabilir. Yani madde, kişinin vücuduna girmeden de saça bulaşmış olabilir.

Eleştirmenler ayrıca farklı bir olasılığı öne sürüyor: Bitki yağ ve kumaş üretimi için kullanılmış olabilir. Kenevir lifinin ve tohumunun tarih boyunca bu amaçlarla değerlendirildiği biliniyor. Dolayısıyla tohumların varlığı tek başına uyuşturucu amaçlı kullanıma işaret etmeyebilir.

Arka plan

İskitler, demir çağında Avrasya bozkırlarında yaşamış, atlı göçebe yaşam tarzıyla tanınan halklardı. Kurganlar olarak bilinen toprak ve taş yığınlı mezarlarında silah, at donanımı ve hayvan üslubunda işlenmiş süs eşyaları sıkça bulunur. Bu mezarlar, topluluğun sosyal yapısını ve inanç dünyasını anlamak için önemli bir kaynak sayılır.

İskitlerle esrar arasındaki ilişki yeni bir tartışma değil. Antik Yunan tarihçisi Herodotos, İskitlerin kenevir tohumlarını kızgın taşlar üzerine atarak çıkan buharı soluduğunu anlatır. Ancak yazılı anlatımlar çoğu zaman dışarıdan bir bakışı yansıttığı için arkeologlar bunları maddi kanıtlarla desteklemek ister. Tunnug 1 bulguları da bu açıdan yazılı kaynaklarla arkeolojik verinin buluştuğu bir örnek olarak değerlendiriliyor.

Neden önemli?

Arkeolojide bitki kalıntıları çoğu zaman çürüyerek kaybolur. Bu nedenle hem bitki parçalarının hem de insan dokusundaki kimyasal izlerin aynı mezarda bulunması, ender bir fırsat sunuyor. Böyle bir eşleşme, geçmiş toplulukların bitkileri nasıl kullandığını daha somut biçimde sorgulamayı mümkün kılıyor.

Öte yandan tartışma, arkeolojik yorumun sınırlarını da gösteriyor. Bir bitkinin mezarda bulunması, onun ritüelde, tıbbi amaçla, lif ya da yağ üretiminde veya yalnızca cenaze eşyası olarak kullanıldığını ayırt etmeyi güçleştirir. Saçtaki izlerin çevresel bulaşmadan mı yoksa gerçek tüketimden mi kaynaklandığı da dikkatle değerlendirilmesi gereken bir nokta. Bu yüzden bulgunun, yeni ve bağımsız analizlerle sınanması bekleniyor.

Sonuçta Tunnug 1 mezarı, İskit dünyasına dair soruları yanıtlamaktan çok yeni sorular doğuruyor. Esrarın içilip içilmediği, yenilip yenilmediği ya da tamamen farklı bir amaçla mı bulundurulduğu henüz netleşmiş değil. Kesin olan, mezarın hem bitki kalıntıları hem de insan dokusu açısından alışılmadık derecede zengin veri barındırdığı.