Webb gözlemleri lav gezegeni TOI-561 b'de ışığı yansıtan bulutlu bir atmosfer olduğuna işaret ediyor

Dünya'dan yaklaşık 280,5 ışık yılı uzaktaki kayalık gezegen TOI-561 b, bilim insanlarını ikinci kez şaşırttı. James Webb Uzay Teleskobu'yla yapılan yeni gözlemler, bu kavurucu sıcak süper Dünya'nın çevresinde yalnızca bir atmosfer değil, aynı zamanda gelen ışığın büyük kısmını uzaya geri savuran bulut ya da sis tabakası bulunduğuna işaret ediyor. Gezegen Sekstans takımyıldızı yönünde yer alıyor.

Gezegen neden bu kadar sıra dışı?

TOI-561 b, yıldızına son derece yakın dönüyor. Bir turunu, yani kendi "yılını", 10,5 saatten kısa sürede tamamlıyor. Yüzey sıcaklığının 2.000 Kelvin'in üzerinde, yani yaklaşık 1.700 santigrat derece olduğu tahmin ediliyor. Bu sıcaklıkta kayalar eriyor ve gündüz tarafında küresel bir lav okyanusu oluşuyor.

Bu tür gezegenlere aşırı kısa periyotlu gezegen deniyor. Kuramlara göre yıldızından gelen yoğun radyasyon, bu kadar küçük ve sıcak bir gezegenin gaz zarfını zamanla süpürüp götürmeli. Geçen aralık ayında Carnegie Bilim Enstitüsü'nden araştırmacılar, gezegenin kalın bir atmosfere sahip olduğunu bildirdiğinde bu beklenti sarsılmıştı.

Webb'in yeni gözlemi ne gösterdi?

Önceki çalışmada yer alan bazı araştırmacılar, bu kez Montreal Üniversitesi'nin liderliğinde Webb'le gezegeni yeniden inceledi. Ekip 27 Ekim 2026'da sonuçları duyurdu. Bulgular, hakemli bir dergi olan The Astronomical Journal'da 29 Eylül 2026'da yayımlanmıştı.

Gözlem toplam 37 saat sürdü ve gezegenin üç turunu kapsadı. Daha fazla tur izlemek, daha güvenilir veri anlamına geliyor. Araştırmacılar tam yörünge boyunca gezegenin parlaklığındaki ve ısı salımındaki değişimi ölçtü. Bu yönteme faz eğrisi deniyor.

Çalışmanın ortak yazarlarından, projeyi yöneten Waterloo Üniversitesi'nden Lisa Dang, gezegenin yıldızından gelen ışığın önemli bir kısmını yansıttığını ve ısının yalnızca aydınlık yüzde kalmayıp gezegenin çevresinde dağıldığını söyledi. Dang'a göre bu iki bulgu birlikte bir atmosferin varlığına işaret ediyor.

Gündüz tarafı neden beklenenden serindi?

Atmosferin varlığına dair ilk ipucu, gündüz yüzünün beklenenden çok daha serin çıkmasıydı. Atmosferi olmayan bir gezegende bu durum beklenmezdi. İki açıklama mümkündü: Isı ya uzaya geri yansıtılıyordu ya da atmosfer onu gece tarafına taşıyordu. Ancak gece tarafı yeterince sıcak çıkmadı. Araştırmacılar bu nedenle ısının yaklaşık dörtte üçünün uzaya yansıtılması gerektiğini hesapladı.

Makalede, yalnızca ısı dağılımıyla gözlenen gündüz akılarının ve faz eğrisi genliğinin açıklanamadığı, bulut ya da sis gibi yüksek yansıtıcılığa (0,6 değerinde bir albedo) ihtiyaç duyulduğu belirtiliyor. Bulutların olası bileşenleri arasında silisyum dioksit ve magnezyum metasilikat öne çıkıyor.

Arka plan

Albedo, bir yüzeyin ya da atmosferin kendine gelen ışığın ne kadarını geri yansıttığını gösteren ölçüdür. Yüksek albedo, gezegenin daha az ısı soğurması anlamına gelir. Bu açıdan bulut tabakası, gezegen için bir güneş kremi ya da yansıtıcı bir kalkan gibi iş görebilir. Burada bulutlar su buharından değil, kaya kökenli maddelerden oluşuyor. Yani bildiğimiz bulutlardan çok farklı bir kimyadan söz ediyoruz.

Faz eğrisi yöntemi ise yıldızın etrafında dönen gezegenin farklı yüzlerini sırayla görmemizi sağlar. Böylece gündüz ve gece tarafı arasındaki parlaklık farkı ölçülebilir. Bu fark küçükse ısı taşınıyor, büyükse ısı olduğu yerde kalıyor demektir. Tek bir ölçüm yerine tam yörünge gözlemi bu yüzden daha kapsamlı bir tablo veriyor.

Neden önemli?

Bulgu, kayalık ve aşırı ışınım alan gezegenlerin atmosferlerini milyarlarca yıl önce kaybetmiş olması gerektiği yönündeki kuramlara meydan okuyor. Dang, böyle bir gezegenin atmosferini çok önce yitirmesini beklediklerini, buna karşın kanıtların bugün hâlâ önemli bir atmosferin var olduğunu gösterdiğini belirtiyor. Makale de Webb'in şimdiye dek incelediği kayalık ötegezegenlerin, çoğunlukla çıplak kaya olarak yorumlanan bir grup oluşturduğunu hatırlatıyor.

Dikkat çeken bir başka nokta, TOI-561 b'nin Güneş'e benzer bir yıldızın çevresinde dönmesi. Aşırı kısa periyotlu gezegenlerin çoğu kırmızı cücelerin yörüngesinde bulunuyor. Kırmızı cüceler ise ani ve yoğun radyasyon patlamalarıyla tanınıyor; bu patlamalar fazla yakındaki gezegenlerin atmosferini sıyırabiliyor. TOI-561 b'nin durumu, atmosferin korunmasında yıldız türünün tek belirleyici olmayabileceğini düşündürüyor.

Bu sonuç, atmosfer kaybı modellerinin gözden geçirilmesi gerekebileceği anlamına geliyor. Ayrıca kayalık ötegezegenlerde atmosfer arayan gelecekteki gözlemler için de bir uyarı niteliği taşıyor: Aşırı sıcak görünen bir dünya bile, beklenmedik biçimde kendi koruyucu örtüsünü sürdürebiliyor olabilir.