Maya'nın kırmızı boyası iki gölün çamuruna cıva bıraktı

Mayıs 2023'te Yucatán Yarımadası'nda bir araştırma ekibi, Cobá antik kentinin yanındaki sığ gölün ortasına açıldı. Suyun derinliği 4,2 metreydi, asıl iş ise dibin altındaydı: ekip, 6,4 metre uzunluğunda bir çamur silindiri çıkardı. Aynı ziyarette, yaklaşık 100 metre çapında küçük bir çöküntü gölünde (cenote), Cenote Xcach'ta, 5,88 metrelik ikinci bir çekirdek daha alındı.

Çamur silindiri bir kitap gibi okunur: altta eski, üstte yeni sayfalar. Bu iki kitapta Maya Klasik Dönemi'ne (MS 250-920) denk gelen sayfalar cıvayla doluydu. Auburn Üniversitesi'nden Matthew Neal Waters ve ekibi bulguyu Science Advances dergisinde yayımladı. Yazarlar arasında Southampton Üniversitesi, Florida Üniversitesi ve Mérida'daki Yucatán Özerk Üniversitesi'nden araştırmacılar da var.

Çalışmanın öne sürdüğü şey şu: Maya'nın mezarlarda, seramiklerde ve yapılarda kırmızı pigment olarak kullandığı sinabar, yani cıva sülfür (HgS) minerali, kentlerin çevresindeki göllere sızmış olabilir. İnsanların bundan zarar görüp görmediği ise çalışmada doğrudan gösterilmiş değil. Aşağıda hangi sonucun ölçüldüğünü, hangisinin çıkarım olduğunu ayırmaya çalıştım.

Çamurun takvimi nasıl kuruldu?

Katmanların yaşını bulmak için çekirdeklerden kömür ve ağaç parçaları ayıklandı. Cobá çekirdeğinden yedi, Xcach çekirdeğinden altı örnek radyokarbon yöntemiyle tarihlendi; her santimetreye bir tarih atayan istatistiksel bir yaş modeli kuruldu. Toplam cıva ise kurutulmuş çamur örneklerinde, ABD Çevre Koruma Ajansı'nın 7473 numaralı yöntemine göre ölçüldü.

Cobá çekirdeğinde cıva, doğal fon değeri sayılan gram başına yaklaşık 0,02 mikrograma (µg/g) kadar düşük başlıyor. Yazarlar, cıvayı çamurdaki alüminyuma oranlayıp 'zenginleşme katsayısı' hesapladı; Klasik Dönem dışındaki dönemlerde bu katsayı 1'in altında kaldı ve yazarlar bunu, Yucatán topraklarında doğal cıva bulunmadığının işareti sayıyor.

Rakamlar ne diyor?

Yazarlar bulguları, bugün tortul çamur için kullanılan iki kılavuz eşikle karşılaştırdı: zararlı etkinin olası sayıldığı 1,06 µg/g ve canlılar için ağır etkinin beklendiği 2,0 µg/g. Aşağıdaki değerler çalışmanın metninden alındı.

Göl ve dönem	Cıva (µg/g, kuru çamur)
Cobá, doğal fon değeri	yaklaşık 0,02
Cobá, MS 250-300 arası zirve	yaklaşık 2,3
Cobá, MS 520 dolayı	fon değerine geri dönüş
Xcach, MS 125-200	en çok yaklaşık 3
Xcach, MS 330-370	en çok yaklaşık 2,0
Xcach, MS 535-820	ortalama 8,4 (±4,8); en çok yaklaşık 18, MS 720 dolayı

Yani Xcach'ta cıva, ağır etki eşiğinin üzerinde yaklaşık üç yüzyıl kaldı. Birikim hızı da aynı hikâyeyi anlatıyor: Klasik Dönem'de her iki göle giren cıva miktarı, başka herhangi bir dönemin yaklaşık 10 katıydı. Cobá'da bu yükselişin, kentin en görkemli dönemini simgeleyen dikili taşların dikilmesinden önce başladığını da yazarlar not ediyor.

Peki bu cıva rüzgârla uzaktan gelmiş olamaz mıydı? Ekip aynı gezide Kuzey Yucatán'daki iki göl daha, Polol ve Chichancanab, için de çekirdek aldı. İkisinde de yükselme görülmedi. Yazarlara göre bu, geniş bir alana yayılan atmosferik kaynağı eliyor. Onların önerdiği açıklama: sıvı cıva ve/veya sinabar bu iki gölün su toplama havzasına dışarıdan getirildi, sonra toprak erozyonuyla göle taşındı. Fosfor ve cıvanın çamurda birlikte artması bu taşınma yolunu destekliyor.

Gölün canlıları ne yaşadı?

Çamurda yalnız metal değil, o gölde yaşayanların izleri de saklı. Fotosentez yapan canlıların ve bakterilerin renk maddeleri (beta-karoten, siyanobakteri ve mor kükürt bakterisi göstergeleri), cıva ağır etki düzeyine ulaştıktan kısa süre sonra en alt düzeylere indi. İlginç ayrıntı şu: fosfor girişi artarken siyanobakteri göstergeleri önce yükseldi, sonra çöktü. Yazarlar bu çöküşü cıvaya bağlıyor.

Daha üst basamaklarda da değişim var. Cobá çekirdeğinde kalsiyumlu kabuklu iki grup, ostrakodlar (küçük çift kabuklu canlılar) ve karından bacaklılar (salyangozlar), yalnız tek bir aralıkta tamamen yok; o aralık da yüksek cıva dönemine denk geliyor. Xcach çamurunda kalsiyumlu kabuk bulunmadığı için ısırmayan küçük sinekler olan kironomidlerin (tatarcıkların) larvalarının baş kapsülleri sayıldı. Bu kitin kapsüller cıva artarken azaldı ve cinslerin dağılımı tümden değişti: baskın cins Goeldichironomus neredeyse kayboldu, yerini Beardius aldı.

Yazarlara göre birbirinden bağımsız bu göstergelerin cıva zirvesiyle aynı döneme düşmesi, tek bir türe özgü değil, besin ağının geneline yayılan bir stresi düşündürüyor.

İnsanlara dair ne söylenebilir?

Çalışma bu noktada dikkatli konuşuyor. Cobá gibi göller, yakındaki halk için hem içme suyu hem de balık ve kabuklu gibi su ürünleri kaynağıydı; yazarlara göre balık ve kabuklular cıvayı vücutlarında biriktirmede etkili. Bu nedenle çalışma, Cobá ve Xcach çevresinde yaşayanların on yıllar ile yüzyıllar boyunca, bugünün ölçütlerine göre zehirli sayılan düzeylerde kronik cıvaya maruz kalmış olmasının mümkün olduğunu yazıyor. Metindeki ifade kesinlik taşımıyor: "mümkün".

Sınırlar da açıkça orada:

• Xcach ve Cobá'da yaşamış insanların kemiklerinde cıva ölçülmedi; insan maruziyeti çevre verisinden çıkarılıyor.
• Sinabar, cıvanın görece dirençli bir biçimi. En çok zarar, bakterilerin onu metilcıvaya çevirmesinden sonra beklenir; çalışmada metilcıva ölçülmedi. Yazarlar, göl diplerindeki oksijensiz ortamın bu dönüşüme uygun olduğunu belirtiyor.
• Kaynağın sinabar olduğu doğrudan gösterilmedi. Yazarlar bunu, Maya'nın cıva kullanımına dair "dolaylı kanıt" olarak sunuyor.
• Xcach çevresindeki antik yerleşim çok az kazıldığı için, en yüksek cıva değerlerini belirli bir kentleşme evresiyle ilişkilendirmek şimdilik mümkün değil.
• Aynı yüzyıllarda kuraklık, ormansızlaşma ve erozyon da vardı; cıvanın bunların yanında ek bir baskı olduğu öne sürülüyor, tek neden olduğu değil.

Daha önce neler biliniyordu?

Maya bölgesinde cıva izi yeni bir bulgu değil. Çalışmanın aktardığına göre Tikal'in su depolarının çamurunda yüksek cıva bulunmuş; Lentz ve ekibi, Tikal hükümdarı "Karanlık Güneş" için cıva maruziyetinin sağlık sonuçları doğurmuş olabileceğini ileri sürmüştü. Belize'deki Marco Gonzalez'de topraklarda, Guatemala'daki Ucanal'ın su depolarında, eşik değerlerin üstünde cıva ölçülmüş. Sıvı cıva ise Belize'deki Lamanai'de ve Honduras'taki Copán'da bulunmuş.

Yeni çalışmayı farklı kılan, yüksek değerlerin birkaç yüzyıl boyunca sürmesi ve bunun göl yaşamındaki çöküşle aynı tarihe oturması. Üstelik bu iki yer, daha önce cıvanın belgelendiği güney yüksek bölgelerden ve güney-orta ovalardan uzakta, Kuzey Yucatán'da. Çalışmanın aktardığına göre daha önceki araştırmalar, sinabar ve sıvı cıvanın Honduras'ın ve Orta Meksika'nın (Teotihuacan) volkanik bölgelerinden uzun mesafeli ticaretle geldiğini öne sürmüştü.

Maya tarihinde su çoğunlukla "ne kadar" sorusuyla tartışılır: kuraklık yıllarda suyu azalttı. Bu çalışma soruya ikinci bir kol ekliyor: suyun "nasıl" olduğu. Yazarlar, su kalitesindeki düşüşün Klasik Dönem'in daha önce yeterince hesaba katılmamış bir baskısı olduğunu savunuyor.

Açık kalan sorular

Maya bölgesinde bazı insan kemiklerinde cıva saptandığı biliniyor; ama Cobá ve Xcach'ta yaşayanlara ait kemiklerde ölçüm yapılmadı. Orada cıva aranırsa soru yanıtlanabilir. Metilcıva ölçümü de aynı derecede belirleyici olur. Bir de şu var: Xcach'ın yakınındaki yerleşimde kazı yapıldığında, o üç yüzyıllık cıva zirvesinin hangi kent evresine ya da hangi törensel uygulamaya denk geldiği ortaya çıkabilir. Kırmızı pigmentin kutsallığı ile gölün sessizce bozulması arasındaki bağın ne kadarı kasıtsızdı, ne kadarı bilinmeden yaşanan bir bedeldi? Henüz bilmiyoruz.

Fotoğraf: Gary Todd, CC0, Wikimedia Commons