Erken insanlar yarım milyon yıl önce de hatıra eşyası biriktirmiş olabilir

Sahilden bir deniz kabuğu almak ya da yürüyüş dönüşü cebe bir taş koymak hepimizin tanıdığı bir davranış. Nesnenin kendisi sıradan olabilir, ama onu saklayan kişi için belirli bir anın, yerin ya da insanın hatırasını taşır. Tel Aviv Üniversitesi'nde yürütülen yeni bir çalışma, bu alışkanlığın kökenini yaklaşık yarım milyon yıl öncesine kadar götürüyor ve bunun belleğin evrimi açısından önemli sonuçları olabileceğini savunuyor.

Araştırmayı kimler yaptı, neye dayanıyor?

Çalışmayı Tel Aviv Üniversitesi'nden zoolog Dr. Yoav Ram, arkeologlar Prof. Ran Barkai ve Dr. Ella Assaf yürüttü. Psikoloji alanından Prof. Liad Mudrik ve Oxford Üniversitesi'nden Dr. Bar Efrati de ekibe katıldı. Sonuçlar, Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews dergisinde yayımlandı. Makale, arkeolojik buluntuları evrim kuramı, psikoloji ve sinirbilimden gelen görüşlerle birleştiriyor.

Yazarlar, erken insanların belirgin bir pratik amacı olmadığı hâlde toplayıp taşıdığı ve sakladığı nesnelere dikkat çekiyor. Bu eşyaların, sahiplerine gittikleri bir yeri ya da yaşadıkları bir deneyimi hatırlatan kişisel yadigârlar olarak işlev görmüş olabileceği düşünülüyor.

İsrail'deki buluntular ne gösteriyor?

Örneklerin birçoğu, yüz binlerce yıl öncesine tarihlenen İsrail'deki arkeolojik alanlardan geliyor. Kesem Mağarası'nda farklı yerlerden getirilmiş küçük, renkli çakıl taşları bulunmuş; bunlar için herhangi bir kullanım amacı saptanamamış. Sahnin Vadisi'nde ise içinde fosil ya da alışılmadık jeolojik oluşumlar barındıran çakmaktaşı parçalarından yapılmış el baltaları ortaya çıkmış. Bazı aletlerde bu dikkat çekici özellik taşın tam ortasında bırakılmış; böylece hem görülebiliyor hem de dokunulabiliyormuş.

Revadim, Calcülye ve Kesem Mağarası'nda ise zamanla yüzeyi değişmiş eski çakmaktaşı aletler toplanmış. Bazıları yeniden keskinleştirilmiş, ancak çoğunda özgün yüzey ve önceki işçiliğin izleri korunmuş. Araştırmacılar, bu yaşlanmış görünümün kendisinin de sahipleri için değer taşımış olabileceğini düşünüyor. Bir bakıma nesne, kendi hikâyesini anlatıyordu.

Hatıra nesneleri belleği nasıl etkilemiş olabilir?

Ekibe göre belirli bir yerden getirilen bir nesne, kişisel bir deneyimin anısını tetikleyebilirdi. Görünümü ve dokusu, sahibinin bizzat yaşadığı bir olayla başkalarından duyduğu ya da hayal ettiği bir hikâyeyi birbirinden ayırmasına da yardım etmiş olabilir.

Hatıra eşyası özel ve kişiseldir, bir yerden bir yere taşınabilir ve başkalarına gösterilebilir. Bu yönüyle kişisel bir anlatımın inandırıcılığını da güçlendirmiş olabilir. İnsan toplumlarında karşılaşmaları, ittifakları, hediyeleri, karşılıklı yükümlülükleri ve belirli yerlere bağlı hakları hatırlamak çok önemlidir. Güvenilir kişisel bellek iş birliğini kolaylaştırır, ilişkilerin sürmesine yardımcı olur ve güven kurar.

Araştırmacılar, nesil nesil süren bu pratiğin, bir anının kaynağını ve güvenilirliğini belirleyen beyin mekanizmaları üzerindeki evrimsel baskıyı artırmış olabileceğini öne sürüyor. Böylece maddi kültür ile sinir biyolojisi birbirini etkilemiş ve otobiyografik belleğin evrimine katkıda bulunmuş olabilir. Otobiyografik bellek, kişisel deneyimleri sürekli bir yaşam öyküsü içinde düzenleme becerisidir ve benlik duygumuzun temelini oluşturur.

Neden bu dönemde ortaya çıkmış olabilir?

Barkai, olası bir bağlantıya çevresel değişimleri gösteriyor. Ona göre büyük hayvanların, özellikle fillerin ortadan kalkması erken insanları yeni av yöntemleri geliştirmeye zorladı. Ayrıca alageyik ve yabani sığır gibi hayvanların yaşadığı av sahalarını tanımaları gerekti. Bu yerlerden alınan nesneler, bundan sonra geçimlerini sağlayacak mekânlarla kişisel bağ kurmalarına yardım etmiş olabilir.

Yazarlar bunun bir hipotez olduğunu, alışılmadık her taşın hatıra olduğunun kanıtı sayılmaması gerektiğini vurguluyor. Yine de anılarla ilişkilendirilen nesnelerin yarım milyon yıl öncesinden bugüne insanlığa eşlik ettiğini belirtiyorlar. Bu nedenle davranışın anlam yüklü olduğunu ve insan evrimini etkilediğini varsaymanın makul olduğunu savunuyorlar.

Neden önemli?

Arkeolojide işlevi belli olmayan buluntular çoğu zaman “ritüel” ya da “süs” gibi genel başlıklar altında geçiştirilir. Bu çalışma, benzer nesnelere bellek ve kişisel kimlik açısından bakmayı öneriyor. Böylece taş alet yapımı, beslenme ya da avcılık gibi ağırlıklı olarak pratik konulara odaklanan tartışmalara zihinsel ve duygusal bir boyut ekleniyor.

Yaklaşımın bir diğer değeri, farklı disiplinleri aynı soruda buluşturması. Arkeolog bir nesnenin nerede ve nasıl bulunduğunu söyler, psikolog ve sinirbilimci anıların nasıl kodlandığını ve kaynağının nasıl denetlendiğini açıklar, evrimsel biyolog ise bu davranışın uzun vadede nasıl bir seçilim baskısı yaratabileceğini modeller. Hipotezin sınanması, bu alanların ortak çalışmasına bağlı olacak.

Günlük hayatta anı eşyalarına duyduğumuz bağın çok eski bir geçmişi olabileceği fikri, insan olmanın bu yönünü de farklı bir ışıkta gösteriyor. Bir kabuk ya da taş, yalnızca bir nesne olmanın ötesinde, kişinin kendi yaşamını bir bütün olarak anlatabilmesinin ilk araçlarından biri olmuş olabilir.