Grand Canyon'un içtiği tek bardak su: Roaring Springs'in mağaraları

Grand Canyon'un kenarında bir musluğu açtığınızda akan su, kanyonun tam karşı yakasındaki bir mağaradan gelir. Kuzey Kenarı'ndaki Roaring Springs, ulusal parkın içme suyunun tek kaynağıdır. Kaynağın arkasında ise bugüne dek üç boyutlu haritalanmamış bir yeraltı labirenti uzanır.

Kuzey Arizona Üniversitesi'nden (NAU) bir ekip, bu labirentin üç mağarasını elde taşınan lidar cihazlarıyla taradı ve Grand Canyon mağaralarının ilk üç boyutlu haritalarını çıkardı. Çalışma, bir kaynağa bağımlı olmanın ne demek olduğunu da hatırlatıyor: suyun nereden, ne kadar hızla geldiğini bilmeden o kaynağı korumak zor.

Lidar nedir, mağarada nasıl çalışır?

Lidar, çevreye lazer atımları gönderip her atımın geri dönüş süresini ölçen bir tarama yöntemidir. Milyonlarca ölçüm noktası birleşince duvarların, tavanın ve geçitlerin üç boyutlu bir "nokta bulutu" oluşur. Ekip, sırtta ve elde taşınabilen mobil lidar kullandı; böylece dar sürünme geçitlerinde bile yürüyerek veri toplanabildi.

Doktora öğrencisi Blase LaSala, uzaktan algılama profesörü Temuulen "Teki" Sankey ile birlikte çalıştı. NAU Yer ve Sürdürülebilirlik Okulu'ndan Prof. Abe Springer de ekibin iş birlikçisi. Çalışma Scientific Reports dergisinde yayımlandı.

Sahada ne yaşandı?

• Saha çalışması 45 gün sürdü.
• Üç mağarada 10 kilometreden fazla yeraltı geçidi belgelendi (yaklaşık altı mil).
• Mağaralara yürüyerek gidildi; her yön bazen iki güne kadar sürdü ve ekipman paketleri 55 pound (yaklaşık 25 kg) ağırlığındaydı.

NAU'nun haberine göre ekip bazı noktalarda inip sular altındaki bölümlerden de geçti. Üç mağaranın biri, kaynağın adını taşıyan Roaring Springs Cave.

Su oraya nasıl varıyor?

Roaring Springs'i besleyen suyun büyük bölümü Kaibab Platosu'na yağan kar ve yağmur. Plato yüzeyindeki çöküntü çukurlarından yeraltına süzülen su, kayaç katmanlarından geçip kaynakta yeryüzüne çıkıyor. Springer'in park yönetimiyle yaptığı boya izleme denemelerinde, platodaki çukurlara bırakılan boyanın yaklaşık 20 kilometre ötedeki kaynaklarda, yaklaşık bir hafta içinde görüldüğü bildirildi. Suyun tam olarak hangi yolu izlediği ise hâlâ belirsiz.

Bu hız, kireçtaşı gibi çözünen kayaçlarda oluşan "karst" sistemlerinin özelliği. Çatlaklar ve mağaralar suyu süzgeçten geçirmek yerine hızlı bir kanal gibi taşıyor. NAU haberine göre bu, doğal süzülme için az fırsat bırakıyor; E. coli gibi kirleticilerin kaynağa çabuk ulaşabileceği anlamına geliyor.

Neden önemli?

Haberde verilen ölçüye göre dünyada yaklaşık bir milyar insan karst kaynaklarına bağımlı. Türkiye de bu kuşakta: Akdeniz ve Toros kuşağındaki pek çok büyük kaynak da karstik kireçtaşından çıkar. Grand Canyon örneği, tek bir kaynağa dayanan bir su sistemini anlamanın ilk adımının onun içini görmek olduğunu gösteriyor. LaSala'nın sözleriyle: "Suyun nerede battığını anlamak; altyapı, hayvanlar, bitkiler ve bu kaynaklara bağlı diğer ekosistemler için kritik."

Sırada ne var?

NAU'ya göre çalışmanın bir sonraki aşaması 2026'nın başında başlaması planlanıyor: havadan lidar ve son onlarca yılın uydu verisiyle kanyonun iki yakasındaki çöküntü çukurları haritalanacak ve son 40 yılda kar birikimi izlenecek. Bu çalışma karlı kışların azalmasının kaynağı nasıl etkileyeceğine ışık tutabilir. Yeraltı geçitlerinin tam bağlantısı, ve suyun izlediği yollar hâlâ açık soru.