İki dişten tanınan 30 kiloluk dev kemirgen: Yakamys sirindhornae

2004'te Tayland'ın güneyindeki bir kömür ocağında çalışan jeolog Pannipa Tian, kilin içinden çıkan iri bir parçayı eline aldı. Haber ajanslarına yansıyan anlatıma göre parçanın alışılmadık büyüklüğü yüzünden onu önce kemik sandı. Aslında bu bir kemirgen kesici dişiydi. Aynı gün bir meslektaşı da yakında bir azı dişi buldu. Elde yalnızca iki diş vardı ve o günün olanakları bu dişlerin kime ait olduğunu söylemeye yetmedi.

Aradan yirmi yıldan fazla geçti. Tayland, Fransa ve Kanada'dan araştırmacılar dişleri yeniden inceledi ve sonuç 2026'da Scientific Reports dergisinde yayımlandı: Dişler, yaklaşık 33-35 milyon yıl önce yaşamış, bugüne kadar bilinmeyen bir kemirgen türüne aitti. Tür Yakamys sirindhornae adını aldı.

Neden önemli

Kemirgenler bugün memelilerin en kalabalık grubu. Ama fosil kayıtta çoğu zaman küçük boyutlu, sıradan hayvanlar olarak görünürler. Yaklaşık 30 kiloluk bir kemirgen, bu tabloyu bozuyor. Haberi aktaran kaynaklara göre bulgu, kemirgenlerin iri gövdeye ulaşmasının daha önce düşünülenden en az 15-20 milyon yıl öncesine gittiğini gösteriyor. Bu karşılaştırma, çalışmayı aktaran haberlerde yer alıyor; ben orijinal makalenin tam metnine erişemediğim için bu rakamı o kaynaklara atfediyorum.

Ayrıca bu aile Asya'da ender bulunuyor. Araştırmanın bildirdiğine göre Ischyromyidae ailesi Kuzey Amerika ve Avrupa'da yaygın, Asya fosil kaydında ise seyrek.

İki dişten bir hayvan nasıl çıkar?

Dişler paleontologlar için bir tür parmak izidir. Mine tabakasının mikroskobik dizilişi, azının tepe deseni ve ölçüleri hangi aileye yakın olunduğunu fısıldar. Earth.com'un özetlediği makale verilerine göre eldeki örnek şöyle:

Parça	Alt azı dişi (tür tanımının dayandığı asıl örnek)
Azı uzunluğu	11,56 mm
Azı genişliği	11,27 mm
Taç yüksekliği	7,85 mm
Alt kesici genişliği	11,23 mm
Kesici mine kalınlığı	235 mikrometreden az

Kesici dişin minesinde, Ischyromyidae ailesinin özelliği sayılan "Hunter-Schreger bantları" görülüyor. Bu, mine prizmalarının dalgalı, birbirini çaprazlayan sıralar halinde dizilmesi demek. Çok katlı bir kontrplağın kesiti gibi düşünebilirsiniz; ısırma gücünü dağıtan, dişin kırılmasını zorlaştıran bir yapı.

30 kilo nasıl hesaplandı?

Gövde ağırlığı doğrudan ölçülemez, diş boyutundan tahmin edilir. IFLScience'ın aktardığına göre ekip, diş büyüklüğü ile vücut kütlesini ilişkilendiren yedi ayrı denklem kullandı. Tahminler 21,4 ile 47,3 kilogram arasında değişti, ortanca değer 28,6 kg çıktı. Yani "yaklaşık 30 kilo" bir orta nokta; makalenin kendisi de bu sayının kesin bir tahmin olarak yorumlanmaması gerektiğini söylüyor. Karşılaştırma için: haberlere göre bu, günümüzün en büyük kemirgeni olan kapibaranın yaklaşık yarısı kadar bir kütle.

Nasıl bir yerde yaşadı?

Dişler, Krabi ilindeki linyit ocağında kil tabakası içinden çıktı. Kömür, geçmişteki bataklık ve göl kıyısı bitki örtüsünün ürünüdür; bu nedenle ortam tatlı su kıyısı olarak yorumlanıyor. Araştırmacılar hayvanın göl kenarlarında, besin bolluğu olan yerlerde yaşamış olabileceğini, kapibaraya benzer bir yaşam tarzı sürdürmüş olabileceğini öne sürüyor. Bu bir çıkarım; elde yemek alışkanlığına dair doğrudan bir kanıt yok.

Adın hikâyesi

Cins adındaki "yak", Tayca'da dev anlamına geliyor; "mys" ise Yunancada fare ya da sıçan. Tür adı, paleontolojik araştırmaları destekleyen Tayland Prensesi Maha Chakri Sirindhorn'a ithaf edilmiş.

Bilinmeyenler

İki dişle bir hayvanın görünüşü, beslenmesi ve davranışı hakkında kesin bir şey söylemek mümkün değil. Makalenin yazarları daha eksiksiz kafatası ve uzuv kemikleri bulunmadan, dişlerdeki benzerliğin gerçek akrabalığı mı yoksa birbirinden bağımsız evrimi mi (yakınsak evrim) gösterdiğini sınayamayacaklarını belirtiyor. Bazı haberler bulgunun eski kemirgenlerin bugünkü Tayland dolaylarında ortaya çıkıp oradan yayılmış olabileceğini düşündürdüğünü yazıyor; bu, henüz ince bir varsayım.

Açık soru şu: Aynı ocakta ya da çevresindeki kil katmanlarında bu hayvanın kafatası veya ayak kemiği var mı? Dişlerin yirmi yıl çekmecede beklediğini düşününce, başka saha notlarının ve eski koleksiyonların da yeniden bakılmayı beklemesi şaşırtıcı olmaz.