Beyni Olmayan Mantar, Odun Bloklarının Dizilişini Ayırt Etti

Orman zeminine, bir çember ya da artı işareti oluşturacak biçimde dokuz küçük odun küpü yerleştirin. Sonra bir mantarın bunlara nasıl uzandığını izleyin. Japonya'daki Tohoku Üniversitesi'nden bir ekip bunu laboratuvarda tam olarak yaptı ve 116 gün sonunda şaşırtıcı bir fark gördü: Aynı mantar, aynı sayıda odun bloğuna, dizilişe göre farklı bir ağ örüp farklı bir hızla çürüttü.

Üstelik ortada beyin, göz ya da sinir yok. Konu olan canlı, ölü ağaçları ayrıştıran bir odun çürütücü mantar: Phanerochaete velutina. Çalışma 2024'te Fungal Ecology dergisinde yayımlandı. Başlığı bir soruyla bitiyor: "Bir tür örüntü tanıma mı?" Yani yazarlar bile kesin hüküm vermiyor, olasılığı öne sürüyor.

Bu yüzden haber, "mantarlar geometri biliyor" demek değil. Asıl soru şu: Beyni olmayan bir ağ, kaynakların uzaydaki düzenine göre davranışını değiştirebiliyor mu? Cevap evetse, orman ekolojisinden "zekâ" tartışmasına kadar uzanan geniş bir kapı aralanıyor.

Mantarın "gövdesi" bir ağdır

Mantar dediğimizde çoğumuz şapkalı meyve gövdesini düşünürüz. Oysa asıl canlı, toprağın ve odunun içinde yayılan ince ipliklerin oluşturduğu miselyumdur. P. velutina odunun üzerinde ince bir kabuk gibi büyür, bloklar arasında ise "kordon" denen kalın iplik demetleriyle köprü kurar. Kordonlar hem besin hem sinyal taşıyan bir yol ağı gibi düşünülebilir.

Tohoku Üniversitesi'nin basın açıklamasında, bazı odun çürütücü mantarların orman zeminindeki dağınık ölü ağaçları birbirine bağlayan ağlar kurduğu, bildirilen en büyük ağın 900 hektarı aşan bir alana yayıldığı hatırlatılıyor. Dolayısıyla "dağınık kaynakları nasıl bağlayacağım" sorusu mantar için laboratuvar merakı değil, gündelik bir iş.

Deney nasıl kuruldu

Araştırmayı Tohoku Üniversitesi Tarım Bilimleri Yüksek Okulu'ndan doçent Yu Fukasawa yönetti. Makalenin yazarları Fukasawa, Kosuke Hamano, Koji Kaga, Daisuke Akai ve Takayuki Takehi. Ekip, mantarın iyice yerleştiği dokuz odun bloğunu toprakla kaplı bir yüzeye iki biçimde dizdi.

Ayrıntı	Değer
Mantar türü	Phanerochaete velutina
Blok sayısı (her dizilişte)	9
Diziliş	Çember ya da artı
Deney süresi	116 gün
Her dizilişten tekrar	10 tepsi
Ortam	Karanlık, yaklaşık 20 °C

Tablodaki tepsi sayısı ve ortam bilgileri Earth.com'un çalışmayı özetleyen haberine, diğer veriler dergi makalesinin özetine ve üniversitenin açıklamasına dayanıyor. Tepsiler haftalık olarak steril suyla nemlendirildi ve aylık aralıklarla fotoğraflandı.

Ne görüldü

Çember dizilişinde bir bloğun kaç kordonla bağlandığı (bağlantı derecesi) 0 ile 8 arasında değişti ve konumlar arasında anlamlı fark çıkmadı. Mantar çevre boyunca yayıldı, ama çemberin ortası boş kaldı. Üniversitenin açıklamasında bu, ağın zaten kapsadığı bölgeye gereksiz yere uzanmaktan kaçınması biçiminde yorumlanıyor.

Artı dizilişinde tablo değişti: Dış uçtaki bloklar, içtekilere göre belirgin biçimde daha çok kordonla bağlandı. Açıklamaya göre ağ bu dört dış bloğu bir tür ileri karakol gibi kullanıyor gibiydi.

İkinci fark çürütme tarafındaydı. Bloklardaki kütle kaybı, bağlantı derecesiyle birlikte artıyordu ve artı dizilişinde çember dizilişine göre anlamlı biçimde daha azdı. Earth.com'a göre bloklar kuru ağırlıklarının yüzde 16,7 ile yüzde 65,5'ini yitirdi. Yani dizilişin etkisi yalnızca ağın çizimine değil, mantarın işine, yani odunu çürütme etkinliğine de yansıdı.

Mantar bunu nasıl "bilmiş" olabilir

Ekip, bu davranışı hayvan beyninin farklı örüntüleri farklı sinir ağlarıyla işlemesine benzetiyor ve bunu bir tür "tanıma" olarak yorumlayabileceğini söylüyor. Earth.com'un aktardığına göre bir olası mekanizma, ağ boyunca eşgüdümlü ilerleyen kalsiyum ritimleri. Ancak bu yalnızca bir varsayım: Çalışmada kalsiyum dalgalanmaları ölçülmedi.

Fukasawa, üniversitenin duyurusunda şöyle dedi: "Mantarlar, aslında insanların çok daha fazlasını yapabiliyor. Hafızaları var, öğreniyorlar ve karar verebiliyorlar." Aynı açıklamada, sorunları çözme biçimlerinin insanlardan ne kadar farklı olduğunun akıl almaz olduğu da ekleniyor.

Sınırlar

• Deney tek bir tür ve yalnızca iki dizilişle yapıldı; sonuçlar başka mantarlara ya da gerçek ormana doğrudan taşınamaz.
• Çemberin ortasının neden boş kaldığı kesin olarak açıklanmış değil.
• Earth.com'un aktardığına göre tepsi kapaklarının gevşek olmasının olası etkisi de belirsiz.
• "Tanıma" sözcüğü kesin bir bulgu değil, yazarların yorumu; makale başlığındaki soru işareti bunu gösteriyor.

Neden önemli

Yazarlar, bulguların mantar bilişi konusundaki anlayışı ilerletebileceğini ve miselyum mekanizmalarına dayalı biyobilgisayarların geliştirilmesine ışık tutabileceğini belirtiyor. Bu, şimdilik bir hedef; elde bir cihaz yok. Ama ekolojik açıdan da önemli: Ormanda ölü odunun ne kadar hızlı ayrıştığı, karbonun toprağa ne zaman döndüğü, mantar ağının kaynakları nasıl bağladığına bağlı.

Türkçe kaynaklarda bu çalışmayı doğrudan anlatan bir yazıya rastlamadım. Orman zeminindeki mantar ağları ülkemiz ormanlarında da var; ancak bu deneyin Türkiye'de tekrarlandığına dair bir bilgi bulamadım.

Açık soru

Asıl sınav şimdi geliyor: Kalsiyum ritimleri gerçekten ölçüldüğünde, ağın içindeki sinyallerle kordon dağılımı arasında bir ilişki çıkacak mı? Başka dizilişler, daha fazla tekrar ve başka türlerle denendiğinde fark sürecek mi? Bu cevaplar, mantara "tanıyor" demenin ne kadar yerinde olduğunu belirleyecek.