Belize'deki Maya mağarasında 200'den fazla diş bulundu

Belize'nin güneyindeki Bats'ub Mağarası'nda bir Maya kadınının mezarından 200'den fazla diş çıkarıldı. Çalışmayı New Mexico Üniversitesi'nden Keith Prufer yönetiyor. Dişlerin genetik incelemesi, bunların çok sayıda kişiye ait olduğunu ve önemli bir kısmının bölgedeki elit ailelerin mezarlarıyla ilişkili bulunduğunu ortaya koydu. Bulgular, mağaranın uzun süre kutsal bir adak yeri olarak kullanıldığını düşündürüyor.

Başsız gömülmüş bir kadın ve bir seramik kase

Mezardaki kadın gömülürken başı çıkarılmış, yerine içinde yeşim boncuk bulunan bir seramik kase konmuş. Mezara bırakılan başka bir kasenin üzerinde de benzer bir sahne resmedilmiş. Gömü, yaklaşık M.S. 250 ile 400 arasına tarihleniyor. Bu ayrıntılar, kadının sıradan bir kişi olmadığını ve cenaze töreninin özenle kurgulandığını gösteriyor.

Radyokarbon tarihlemesi ilginç bir sonuç verdi. Mağaraya bırakılan ilk insan dişi, kadının gömülmesinden 100 yıldan fazla sonrasına ait. Yani mezar başlangıçta diş bırakılan bir yer değildi. Bir süre sonra ziyaret edilen, anılan ve adak sunulan bir mekâna dönüştü. Diş bırakma geleneği de kısa sürmedi, iki yüz yılı aşkın bir süre devam etti.

Genetik analiz ne gösterdi?

Harvard Üniversitesi'nden David Reich ve Esther Brielle'in yürüttüğü genetik analiz, dişlerin en az 30 farklı kişiye ait olduğunu belirledi. Bu kişilerden 20'den fazlası, Muklebal Tsul adlı yerleşimdeki elit aile mezarlarına gömülmüştü. Muklebal Tsul, mağaradan engebeli arazi üzerinden yaklaşık 16 mil uzaklıkta.

Araştırmacılara göre Muklebal Tsul'un elit kesimi bu uzun ve zorlu yolu aşıp artık bir ziyaret yerine dönüşmüş kadın mezarına gidiyordu. Orada ölmüş akrabalarının dişlerini bırakmış olabilirler. Bir başka olasılık ise kendi çekilmiş dişlerini sunmuş olmalarıdır. Hangi senaryonun ne kadar geçerli olduğu kaynakta kesinleştirilmiş değil, yani bu bir öneri olarak duruyor.

Genetik çalışma yalnızca dişlerin kime ait olduğunu göstermekle kalmadı. Mağaradaki dişlerde ve Muklebal Tsul mezarlarında temsil edilen aile soyları da izlendi. Sonuç, Maya toplumunda kadınların erkek soy hatlarına evlilik yoluyla katıldığını gösterdi.

Arka plan

Maya dünyasında mağaralar sıradan doğal oluşumlar sayılmazdı. Birçok topluluk onları yeraltı dünyasına açılan kapılar, atalarla ve doğaüstü güçlerle iletişim kurulan yerler olarak görürdü. Bu nedenle mağaralarda tören yapılması, seramik, mücevher ve insan kalıntısı bırakılması Maya arkeolojisinde sık karşılaşılan bir tablodur. Bats'ub örneği, bu inancın somut izlerini ve bir mezarın zamanla kutsal alana dönüşebileceğini gösteriyor.

Diş de Maya kültüründe özel bir yere sahipti. Bazı topluluklarda dişler süslenir ya da biçimlendirilirdi ve bu uygulamalar kimlik ile toplumsal konumla ilişkilendirilirdi. Dişler ölümden sonra çok iyi korunan dokulardır, ayrıca genetik materyal taşırlar. Bu yüzden hem kültürel anlam hem de bilimsel veri açısından değerlidirler. Antik DNA yöntemleri gelişince bu tür kalıntılar, kişi kimliklerinin yanında akrabalık ilişkilerini de aydınlatmaya başladı.

Neden önemli?

Bulgu, ritüel davranışın yalnızca mezarın yapıldığı döneme ait olmadığını, kuşaklar boyunca sürebildiğini gösteriyor. Elit ailelerin, uzak bir mağaradaki bir kadının mezarını yüzyıllar sonra bile önemsemesi, onun toplumsal ya da dinsel açıdan büyük bir anlam taşıdığını düşündürür. Kadının kimliği ve bu saygının nedeni ise kaynakta açıklanmıyor.

Akrabalık verileri de en az o kadar önemli. Maya toplumunda evlilik, miras ve soy hatları çoğunlukla yazılı kayıtlardan ve sanat eserlerinden çıkarılır. Genetik veri bu yorumları doğrudan sınayabilir. Kadınların erkek soy hatlarına evlenerek katılması, Maya elitlerinin aile örgütlenmesi hakkında somut bir kanıt sunuyor. Çalışma, arkeoloji ile antik DNA araştırmalarının birleştiğinde tek bir mağaradan ne kadar geniş bir toplumsal tablo çıkarabileceğini de gösteriyor.