Ligurya'daki ocağın külü, Noaillian avcılarının varışını öne çekti

Fransa sınırının hemen yanında, Akdeniz kıyısındaki bir kayalığın dibinde küçük bir ocak yatıyor. Çevresi deniz kabuklarıyla çevrili, külü hâlâ yerinde. Yaklaşık 30 bin yıl önce, Avrupa'nın iklimi bir anda soğuyup kuraklaşırken, birileri burada ateş yakıp hayvan kesmiş, eti ve derisi işlemiş. Şimdi o ocağın çevresinden çıkan tek bir deniz salyangozu kabuğu, Buz Çağı avcılarının İtalya'ya gelişine dair tarihçeyi değiştiriyor.

Haber başlıklarında bu bulgu "avcı-toplayıcılar İtalya'ya binlerce yıl daha erken ulaştı" diye geçiyor. Gerçek biraz daha ince ve bence daha ilginç: değişen, İtalya'nın ilk Noaillian izinin tarihi değil, bu kültürün Fransa'ya komşu kıyıdaki varış tarihi. Yıllardır haritada çelişkili duran bir tarih sırası, yeni ölçümle düzeliyor.

Noaillian nedir, Noailles burini ne işe yarar?

Noaillian, Avrupa'nın Orta Gravetiyen dönemine (yaklaşık 33 ile 26 bin yıl öncesi) ait bir taş alet gelenek kümesi. Kuzey Akdeniz kıyısı boyunca, kuzeydoğu İspanya'dan Tiren Denizi'ne bakan İtalya'ya kadar uzanıyor. Geleneğin adını taşıyan alet, Noailles burini: küçük, özel biçimli bir taş alet. Burin, bir taş yongasının ucuna ya da kenarına vurularak keski benzeri bir kenar elde edilmiş alete verilen ad.

Arkeologlar bu aleti uzun süre kemik ya da sert malzeme oymaya yarayan bir kalem gibi düşündü. Yeni çalışma bu varsayımı zayıflatıyor. Phys.org'un aktardığına göre, aletlerin uzun, ustura gibi keskin yan kenarlarındaki mikroskobik aşınma "et ve deri dahil yumuşak hayvan dokularının kesildiğine" işaret ediyor; yani bu küçük aletler daha çok mutfak ve atölye işinde çalışmış görünüyor.

Haritadaki çelişki

Orijinal makalenin özetine göre Noaillian'ın en eski izleri İspanya'nın Bask-Kantabrik bölgesi ile Pireneler arasında; ardından Fransa'daki bulgular geliyor. İtalyan sitelerin tarihleri ise daha genç, yani yayılma batıdan doğuya doğru yavaş yavaş ilerlemiş gibi okunuyordu. Ama İtalya içinde işler tuhaf: Noaillian'ın en eski tarihleri, güneydeki Grotta della Cala'da yaklaşık 31 ile 30 bin takvim yılı öncesi aralığında. Oysa Fransa ile İtalya arasındaki en doğal geçit sayılan Liguria-Provence yayının tam ortasındaki Riparo Mochi'de (Balzi Rossi, Ventimiglia) Noaillian yaklaşık 28 bin yıl öncesinden başlıyordu. Yani avcılar kuzeydeki geçidi atlayıp güneyde önce mi görünmüştü?

Santaniello ve arkadaşları (Trento Üniversitesi) bunu sınamak için sığınağın yeni bir bölümünde kazı yaptı. Phys.org'a göre sığınak daha önce 1938-1959 arasında kazılmıştı. Yeni ekip, Noaillian katmanlarının tabanında sağlam bir ocak buldu. Ocağın çevresinden 7.500'den fazla küçük taş parça (çekirdek taşlar, yongalar, atık kırıntılar) toplanıp mikroskopla incelendi.

Tek bir kabuğun söylediği

Tarihleme için kullanılabilecek tek malzeme, ocağı saran çökeltideki bir deniz kabuğuydu. Phys.org, kabuğun radyokarbon tarihini 30.000-30.800 yıl öncesi olarak veriyor. Anthropology.net'in makaleye dayanan özetine göre kabuk Bittium cinsinden küçük bir deniz salyangozuna ait; ölçüm 27.003 ± 205 radyokarbon yılı, takvim yılına çevrilince 30.802-29.901 yıl öncesi (yüzde 95,4 olasılıkla). Aynı kaynağa göre kömür örnekleri analize girmeden ellerinden çıktığı için kabuk tek tarih kaynağı olmuş.

Radyokarbon yılı, takvim yılı değil: atmosferdeki karbon-14 oranı zaman içinde dalgalandığı için ham ölçüm bir kalibrasyon eğrisiyle gerçek takvime çevriliyor. Bu yüzden "27 bin" ile "30 bin" aynı örneğin iki ayrı dili.

Bölge	Noaillian'ın tahmini ortaya çıkışı (takvim yılı öncesi)
Bask-Kantabrik İspanya	yaklaşık 34.000
Pireneler'in kuzeyi	yaklaşık 32.300
Akitanya	yaklaşık 31.000
İtalya	yaklaşık 30.900

Tablodaki değerler, anthropology.net'in makaleden aktardığı, 55 elenmiş tarihe dayanan istatistiksel modelin sonuçları; makalenin tam metnine ulaşamadığım için rakamları orijinalinden değil bu aktarımdan veriyorum.

Göç mü, fikir alışverişi mi?

Tarihlerin batıdan doğuya düzgün bir sıra izlemesi, bir fikrin komşudan komşuya geçmesinden çok insanların yer değiştirmesini düşündürüyor. Anthropology.net'in aktardığı yoruma göre Noaillian "yer değiştiren insanlarla" yayılmış olması daha olası. Phys.org ise bunu "seyrek nüfuslu kıyı topraklarına gerçek bir insan göçüyle yayılma" diye özetliyor. Varış zamanı da Grönland Stadyal 5.1 denen döneme denk geliyor: yaklaşık 30.500 yıl önce Avrupa'nın iklimi aniden soğuk ve kuru hale gelmişti.

Bulgunun sınırı

• Yeni tarih tek bir kabuğa dayanıyor; ocağın başka malzemeyle çapraz doğrulaması aktarımlarda görünmüyor.
• Yeni tarih Grotta della Cala'nın 31-30 bin yıllık tarihlerini geçmiyor, onlarla aynı aralığa oturuyor. "İtalya'ya ilk varış" değişmedi; Ligurya geçidindeki varış öne çekildi.
• Kabuğun ocağı yakanların topladığı bir yiyecek artığı mı, çökeltiye sonradan mı karıştığı bu özetlerden anlaşılmıyor.
• Göç yorumu, tarihlerin sıralanışından çıkarılan bir çıkarım; kimin kimle yürüdüğünü gösteren doğrudan bir kanıt (örneğin DNA) değil.

Sırada ne var?

Ligurya'daki sığınak, ilk bakışta sıradan bir taş alet yığını gibi görünen kırıntılardan bir göç hikâyesi çıkarıyor. Asıl soru, aynı kıyı boyunca, Cala ile Mochi arasında kalan sığınaklarda da bu kadar sağlam ocakların bulunup bulunmadığı: bulunursa, Noaillian'ın kıyıdan kıyıya gerçekten kaç yılda ilerlediği tek bir tarihe değil, bir tarih dizisine dayanarak yazılabilecek.

Fotoğraf: Einaz80, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons