Cambridge yakınındaki 'kurbağa ziyafeti'nin arkasında Romalılar değil, baykuşlar çıktı

Yaklaşık 1.800 yıl önce, Cambridge yakınlarında Demir Çağı ve Roma dönemine ait bir hendeğe 9 binden fazla küçük kemik karışmıştı. Büyük çoğunluğu kurbağalara aitti. Kazı ekibi kemikleri ilk çıkardığında akla iki ihtimal geldi: Romalıların kurbağa ziyafeti ya da bir ritüelin geride bıraktığı kalıntılar. Environmental Archaeology dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma ise ziyafetin gerçekten yaşandığını, ancak sofraya oturanların insan olmadığını ortaya koydu.

Kazıda ne bulundu?

Hendek, A14 Cambridge-Huntingdon yol iyileştirme projesi öncesindeki çalışmalarda, Fens bölgesinin kenarındaki bir arkeolojik alanda fark edildi. Alanda Orta ve Geç Demir Çağı'nda insanlar yaşamıştı. Bu insanlar yaklaşık 20 metre uzunluğunda sığ bir hendek kazmıştı. Kazıcılar yapıyı önce yuvarlak planlı bir evin kalıntısı sandı. Hendeğin ne amaçla kullanıldığı bugün de bilinmiyor.

İçinden toplam 9.135 küçük kemik çıktı. Bunların çoğu bildiğimiz adıyla yaygın kurbağaya (Rana temporaria) aitti. Kemiklerin arasında tarla faresi, sivri fare, yılan ve başka küçük hayvanlar da vardı.

Kemikler neyi anlattı?

Araştırmacılar kalıntıların nasıl oluştuğunu anlamak için 1.700'den fazla parçayı inceledi. Kemiklerde yanık, kasaplık kesik ya da kemirme izi yoktu. Bu durum insan ziyafeti ihtimalini zayıflattı. Hendek, kurbağaların kendiliğinden tuzağa düşmesine yetecek kadar derin de değildi. Kurbağa kemiklerinin yaklaşık yüzde 86'sında ise sindirim izleri görüldü.

Çalışmanın baş yazarı, Bournemouth Üniversitesi'nden arkeolog Paul Clarkson'a göre asıl zorluk, sindirim izlerini kök ya da toprak süreçlerinin bıraktığı izlerle karıştırmamak. Hasarın düzeyi, avcıyı da daraltmaya yardımcı oldu. Clarkson, kemiklerin peçeli baykuşu elemeye yetecek kadar sindirilmiş ve kırılmış olduğunu, ancak su samuru, yılan ya da balıkçıl gibi hayvanların neden olacağı kadar bozulmadığını söyledi.

Tüm ipuçları, bataklık baykuşuna (Asio flammeus, İngilizce adıyla short-eared owl) işaret etti. Araştırmacılara göre bu baykuşlar, tek bir kışta ortaya çıkan kurbağa bolluğunun tadını çıkardı ve yedikleri hayvanların kemiklerini kusarak hendeğe bıraktı.

Vadi o dönemde nasıl görünüyordu?

Çalışmanın önerdiği senaryoya göre çiftçiler çevredeki ormanı temizlemişti. Bu da baykuşların tercih ettiği otlak tarzı av alanlarını doğurdu. Roma döneminde su seviyelerinin düşmesi ise vadiyi kurbağalar için adeta bir üreme yuvasına çevirdi. Clarkson'a göre çekilen sel suları geride havuzlar ve su birikintileri bıraktı. Ertesi yıl su vadide daha da aşağıya çekilince birikintiler ve kurbağalar da onunla birlikte gitti.

Bataklık baykuşları çekingen kuşlardır. İnsanların ve köpeklerin düzenli uğradığı yerlerden kaçınırlar. Bu nedenle araştırmacılar, Romalıların yerleşimin bu kısmından uzak durduğunu düşünüyor. Sebep yazlık bir hayvan geçiş yolu olabilir, toplumsal ya da ritüel bir anlam da taşımış olabilir. Ortaya çıkan sessizlik, baykuşların orada tünemesine imkân vermiş.

Neden önemli?

Bu bulgu, arkeolojide küçük hayvan kalıntılarının ne kadar yol gösterici olabileceğini gösteriyor. Mikrofauna denen bu ufak kalıntılar kazı katmanlarında çoğu zaman gözden kaçar. Oysa geçmiş çevrelere ve insanların o çevrelerle ilişkisine dair değerli ipuçları taşır. Clarkson, kazı yapanlara küçük hayvanlar için de örnek alma çağrısı yapıyor. Ona göre bu kalıntılar sanıldığından çok şey anlatır, hatta düşünceyi tepetaklak edebilir.

Clarkson'ın vurguladığı bir başka nokta da görüş açısı. Ona göre taşlar, taraklar, sikkeler ve çanak çömlek, vadinin nasıl göründüğünü canlandırmaya yetmiyor. Baykuşun gözünden bakmak ise bu manzarayı yeniden kurmayı sağladı. Clarkson, insanların yanı sıra baykuşların ve kurbağaların arkeolojisini de düşünmek gerektiğini söylüyor.

Arka plan

Baykuşlar, avladıkları hayvanların sindirilemeyen kısımlarını kusmuk topakları halinde çıkarır. Bu topaklar içinde küçük memeli, kuş ve kurbağa kemikleri bulunabilir. Biyologlar bu yöntemle bir bölgedeki küçük canlı çeşitliliğini yıllardır inceler. Arkeologlar da benzer mantıkla, eski çökeltilerdeki küçük kemiklerin kökenini çözmeye çalışır. Kemiklerdeki kırılma biçimi, yüzeydeki aşınma ve sindirim etkisi, avcı türünü ayırt etmede kullanılan başlıca ölçütler arasındadır.

Bu tür analizlerin değeri, bir alanın yalnızca insan eliyle şekillenmediğini hatırlatmasında yatıyor. Yerleşimlerin çevresindeki sular, bitki örtüsü ve yabani hayvanlar da insanların yaşamını etkiler. Ormanın açılması, taşkın alanlarının değişmesi ya da bir yolun hayvan geçişine ayrılması, geride küçük ama okunabilir izler bırakabilir. Cambridge yakınlarındaki hendek, bir ziyafet hikâyesinin bile yeniden değerlendirilebileceğini gösteren çarpıcı bir örnek oldu.