Tanrılara adanan Mısır kedilerinin hayatı sanıldığından çok daha zorlu geçmiş

Eski Mısırlılar, iki bin yıldan fazla bir süre önce kedileri tanrılara adak olarak sunuyordu. Journal of Archaeological Science dergisinde 2026 yılında yayımlanan yeni bir çalışma, tanrılara ayrılmış bu kedilerin bile şımartılmış bir hayat sürmediğini ortaya koyuyor. Araştırmacılar, bir müze koleksiyonundaki kafatasları üzerinde yaptıkları ayrıntılı incelemede çok sayıda yaralanma ve hastalık izine rastladı.

Viyana'da unutulan koleksiyon

İncelenen kafatasları, Viyana'daki Doğa Tarihi Müzesi'nde uzun yıllardır büyük ölçüde fark edilmeden duruyordu. Arşivlerdeki eski mektuplar, kafatasların büyük olasılıkla Nil Vadisi'ndeki devasa hayvan mezarlığı Beni Hassan'dan geldiğini gösteriyor. Koleksiyonda 131 kafatası bulunuyor. Çalışmanın yazarlarına göre bu sayı, kökeni belgelenmiş eski Mısır kedi kafatasları arasında bilinen en büyük müze koleksiyonuna işaret ediyor.

Kedilerin vücutlarının geri kalanına ne olduğu belirsiz. Araştırmacılar, geçmişte birçok hayvan mumyasının öğütülerek ilaca dönüştürüldüğünü, yakıt ya da gübre olarak kullanıldığını aktarıyor. Kraliyet Belçika Doğa Bilimleri Enstitüsü'nden Wim Van Neer'e göre iskeletin kalanı büyük olasılıkla atıldı; çünkü o dönemin bilim insanları esas olarak kafatasıyla ilgileniyordu.

Kafataslarında ne bulundu?

Bugün bilim insanları mumyaların bandajlarını açmaktan kaçınıyor, içeride ne olduğunu anlamak için modern görüntüleme yöntemlerine başvuruyor. Oysa geçmişte mumyalar düzenli olarak açılıyordu. Beni Hassan kedileri de bundan farklı değildi, bu nedenle kafatasları doğrudan incelenebildi. Ekip her kafatasını ölçtü; kesik izleri, delikler ve kırıklar gibi yaralanma ve hastalık belirtilerini kayda geçirdi.

Kafatasların çoğu büyük olasılıkla evcil kedilere aitti. Yine de en az yedisi, mumyalama amacıyla özellikle yakalanan daha iri bir yabani tür olan bataklık kedisine (jungle cat) aitti. Kafatasların yarısından fazlasında hastalık ya da yaralanma izi vardı. Bazı kedilerin dişleri eksikti, bazılarında diş eti hastalığı belirtileri görüldü. Enfeksiyonla ilişkilendirilen, garip biçimde çukurlaşmış kemik yapıları da dikkat çekti. Bazı hayvanlar yaralanmıştı, bazılarında ise büyük olasılıkla kavgadan kaynaklanan diş izleri vardı.

Başka kafataslarında bıçaklı bir saldırıyı ya da sopa gibi künt bir cisimle vurulmayı düşündüren hasarlar saptandı. Bu yaralanmaların bir kısmı ölümcüldü, bir kısmında ise iyileşme izleri görülüyor. Van Neer, kedileri yakalayıp öldürme işleminin her zaman planlandığı gibi gitmemiş olabileceğini, bazı kedilerin kaçıp ağır yaralara rağmen hayatta kalmış olabileceğini söylüyor.

Tarihleme ve kimyasal analiz

Dokuz kafatasının radyokarbon tarihlemesine göre bir tanesi dışında hepsi M.Ö. 380 ile M.Ö. 40 arasında öldü. Bu aralık, Geç Dönem'in sonuna ve Ptolemaios yönetiminin başlangıcına denk geliyor. Geriye kalan kafatası ise çok daha eski; Üçüncü Ara Dönem'e tarihleniyor. Bu durum, Beni Hassan'ın kedi mumyalama için yazılı kaynakların gösterdiğinden çok daha önce kullanılmış olabileceğine işaret ediyor. Alternatif olarak bu kafatası hiç Beni Hassan'dan gelmemiş, Mısır'ın bilinen en eski kedi mezarlığı Bubastis'ten gelmiş olabilir.

Kemiklerin kimyasal analizi, evcil kedilerin büyük olasılıkla insanların çevresinde doğup büyüdüğünü gösterdi. Yabani bataklık kedileri ise genç yaşta yakalanıp diğer kedilerle birlikte tutulmuştu.

Neden önemli?

Eski Mısır'da kediler çoğu zaman kutsal hayvanlar olarak anılır; özellikle kedi başlı tanrıça Bastet'in kültü bu imgeyi güçlendirir. Ancak adak olarak sunulmak üzere yetiştirilen hayvanlar ile evlerde yaşayan ve sevilen kediler aynı koşullarda yaşamamış olabilir. Bu çalışma, dinî bir uygulamanın arkasındaki gündelik gerçekliğe, yani hayvanların nasıl tutulduğuna dair nadir bir ipucu sunuyor.

Araştırmacılara göre kediler büyük olasılıkla kalabalık barınaklarda tutuluyordu. Böyle ortamlarda stres ve saldırganlık artar, hastalıklar kolayca yayılır. Kemikler yaşam koşullarının sonuçlarını gösterebiliyor, ancak her soruyu yanıtlamıyor. Van Neer'in sorduğu gibi, kediler serbestçe dolaşabiliyor muydu, yoksa çevrili alanlarda mı tutuluyorlardı; öyleyse bu alanlar nasıl görünüyordu? İskelet kalıntıları tek başına bu soruları yanıtlayamıyor.

Ne değişecek?

Bulgular, hayvan mumyalarının yalnızca inanç tarihi açısından değil, antik dönemde hayvancılık ve hayvan refahı bakımından da değerlendirilmesi gerektiğini düşündürüyor. Arşivlerde ve depolarda uzun süredir bekleyen benzer koleksiyonların yeniden ele alınması, mumya üretiminin ölçeği ve yöntemleri hakkında yeni ayrıntılar getirebilir. Bununla birlikte kafatasları, yaşamın yalnızca belirli bir bölümünü anlatıyor; barınak düzeni gibi konular ancak başka kanıtlarla aydınlanabilecek.