Büyük Dalga'nın mavisi, hangi baskı olduğunu nasıl ele veriyor

Dünyanın en çok çoğaltılan görüntülerinden birinin asıl boyutu mütevazı: New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi'nin (Met) kataloğuna göre müzedeki nüsha 25,7 × 37,9 santimetre, yani bir A3 kâğıdından küçük. Kâğıdın üzerindeki mavi ise ilk bakışta yalnızca güzel görünür. Bilim insanları ise aynı maviyi bir tür parmak izi gibi okuyup bir baskının 1830'lardaki ilk tirajdan mı, yoksa on yıllar sonraki bir yeniden basımdan mı geldiğini ayırt edebiliyor.

Bu yazı Hokusai'nin "Büyük Dalga" diye anılan baskısına resmin anlamından değil, malzemesinden yaklaşıyor. Çünkü dalganın, üç kayığın ve uzaktaki Fuji'nin hikâyesi bir de şu soruyu soruyor: Elimizdeki baskı kaçıncı baskı, mavisi neyden yapılmış ve bunu nasıl bilebiliyoruz?

Adı Büyük Dalga değil

Chicago Sanat Enstitüsü'nün küratörü Janice Katz'ın vurguladığı gibi, "Büyük Dalga" bir İngilizce takma ad. Baskının üstünde, sol üstteki dikdörtgen çerçevede yazan asıl başlık "Kanagawa oki nami ura", yani "Kanagawa açıklarında dalganın altı". Katz, eserin resim değil, geniş kitleye satılmak üzere ticari olarak üretilmiş bir baskı olduğunu da hatırlatıyor: Chicago'daki küratörün anlatımına göre başlangıçta binlerce nüsha ve farklı baskılar, sanatçının ölümünden sonra bile yıllarca basılmış; bugün özgün baskılardan yalnızca yüz kadarının ayakta olduğu düşünülüyor.

Akademisyen Timon Screech'in JSTOR Daily'de aktarılan tahminine göre yalnızca Büyük Dalga'dan yaklaşık 5.000 adet basılmış; Screech bu sayının serideki diğer baskılardan "çok daha fazla" ve Edo dönemi baskıları için "çok yüksek" olduğunu belirtiyor. Binlerce basılıp yüz kadarı kalan bir tirajda, her nüshanın ne zaman ve nasıl basıldığı gerçek bir bilmece.

Mavi yeni bir şeydi

Büyük Dalga, 1830 dolaylarında başlayan "Fuji Dağı'nın Otuz Altı Manzarası" serisinin parçası. Met'teki nüshanın tarihi kataloğa "yaklaşık 1830-32" diye geçiyor; Chicago Sanat Enstitüsü ise 1830-33 aralığını kullanıyor. Yani kesin yıl yerine bir aralık var ve müzeler bu konuda birbirinden küçük farklarla ayrılıyor.

Seriyi dönemin baskıları arasında ayıran şey renk. Heritage Science dergisinde 2020'de yayımlanan bir araştırmaya göre Japon sanatçılar o güne dek mavi için başlıca çivit (indigo) ve gün çiçeği mavisi diye anılan iki doğal boyayla yetinmişti. Çivit tam koyulukta donuk bir ton veriyor, gün çiçeği mavisi ise ışık ve nem karşısında dayanıksız. Prusya mavisi ise tarihin ilk modern sentetik pigmenti. Chicago Sanat Enstitüsü'ne göre Avrupa'da 1706'da bulunmuş; araştırmacılara göre muhtemelen Çin ya da Hollanda ile ticaret yoluyla Japonya'ya ulaşmış. JSTOR Daily'nin aktardığına göre 1830'dan itibaren baskıcılığa yetecek miktar ve fiyatta Japonya'ya gelmeye başladı. Japoncada Berlin'e atfen "bero" denen bu mavi, bir alıntıya göre Japon baskıları tarihinde "radikal bir olay"dı.

Yayıncı Nishimuraya Yohachi bunu pazarlama malzemesi yapmaktan çekinmedi. Aynı araştırmada aktarılan ilanda seri, "tek sayfa aizuri" olarak, yani mavi tonlarla basılmış sayfalar olarak duyuruluyor: "Zen Hokusai Iitsu'dan Fuji Dağı'nın Otuz Altı Manzarası; tek sayfa aizuri. Her sayfada bir manzara, sırayla yayımlanacak." Serinin ilk otuz altı tasarımında anahatlar bile her zamanki siyah sumi mürekkebi yerine mavi basılmış. Sonradan eklenen on baskıda ise anahat siyaha dönüyor.

Aynı mavi değil, bir karışım

Burada ilginç bir ayrıntı var: Yayıncı Prusya mavisini öne çıkarsa da, serideki anahat mavisi tek pigmentten oluşmuyor. Chicago Sanat Enstitüsü, hem eski usul çivitin hem de ithal Berlin mavisinin denizin ve gökyüzünün sayısız tonunu vermek için birlikte kullanıldığını yazıyor. Araştırmacıların Met'teki Büyük Dalga nüshaları üzerindeki çok yöntemli analizi, mavi anahatların Prusya mavisi ile çivit karışımından oluştuğunu gösteriyor. Üstelik karışımın oranı her basım grubunda biraz farklı.

Ekip bu farkı ölçtü. Kullandıkları yöntem fiber optik yansıma spektroskopisi (FORS): bir yüzeye ışık tutup hangi dalga boylarının emildiğini, hangilerinin geri yansıdığını ölçmek. Çivit 660 nanometre dolayında ışığı en çok emiyor ve 700-950 nanometre aralığında ışığın büyük kısmını yansıtıyor. Prusya mavisi ise hem görünür hem yakın kızılötesi aralıkta ışığın çoğunu emiyor. Karışımda ikisinin izi bir arada görülüyor: saf çivite göre 700-950 aralığında daha fazla emilim, karışımdaki Prusya mavisinden geliyor. Makaleye göre en geç basılan Met nüshalarında bu aralıktaki tepki daha güçlü.

141 baskı, dokuz basım grubu

Araştırmanın ikinci aşaması, Met, Londra'daki Victoria ve Albert Müzesi, Brüksel'deki Kraliyet Sanat ve Tarih Müzeleri, New York Halk Kütüphanesi ve Brooklyn Müzesi'nden 141 baskıyı kapsıyor. Işıktan solmuş ya da bozulmuş nüshalar baştan elendi. Anahat mürekkebinin spektrumuna göre baskılar çok değişkenli istatistikle dokuz kümeye ayrıldı. Varsayım şuydu: Aynı atölyede, aynı dönemde basılan nüshalarda mürekkep karışımı da benzer olur. Kümelerin zaman sırası ise sanat tarihçilerinin klasik yöntemiyle, aynı tasarımın farklı nüshalarında çizgi kalitesi karşılaştırılarak kuruldu.

Küme	Anahat mürekkebi	Makalenin yorumu
6	Çivit ve Prusya mavisi karışımı	Met'in Büyük Dalga'nın en iyi iki nüshasıyla aynı sinyal; kusursuz çizgi, çok az aşınma, erken baskı
9, 5, 4, 1, 8, 2	Karışımda küçük farklar	Sırasıyla bu düzende, erkenden geçe doğru
3	Karışım	Karşılaştırma verisi az olduğu için zaman sırası net değil; 4. kümeden sonra ama 7'den önce
7	Yalnızca Prusya mavisi	Yirminci yüzyıl başının yeniden basımları; yeniden oyulmuş kalıplardan, tasarımda farklar var

Tablodaki veri, yukarıda anılan Heritage Science makalesinden derlendi. Makale, yalnızca Prusya mavisi içeren anahatları ve yeniden oyulmuş kalıplara işaret eden tasarım farklarını birlikte değerlendirerek bu grubu yirminci yüzyıl başına yerleştiriyor.

Makalenin yazarları sonuçların sınırını da açıkça belirtiyor: Çalışma yalnızca incelenen 141 baskıyı kapsıyor, var olan tüm nüshaları değil. Başka müzelerdeki en iyi Büyük Dalga nüshalarında yapılan ölçümler Met'in erken nüshalarıyla neredeyse tam örtüşüyor, fakat bunları da istatistik modeline sokmak için aynı tür cihazla ölçüm gerekiyor.

Kayıklar, Fuji ve okuma yönü

Mavinin dışında resim için de somut bilgiler var. Screech'e göre kayıklar, Edo pazarlarına mevsimin ilk avını ya da zamana duyarlı yiyeceği taşıyan dar, hızlı, kararsız "oshiokuribune" tipi tekneler. Sahipleri büyük olasılıkla, kâr uğruna mürettebatın canını tehlikeye atan tüccarlar. Screech baskı için "dertteki gemiler" gibi bir alternatif başlık bile öneriyor. Dalganın kendisine gelince, Screech'in ifadesiyle Hokusai bir tsunami değil, "ciddi ölçüde büyük kırılan dalgalar" çizdi.

Uzaktaki Fuji'nin küçüklüğü de bir tercih. Chicago Sanat Enstitüsü, seride dağın bazen neredeyse bütün kompozisyonu kapladığını, Büyük Dalga'da ise onu uzakta aramak gerektiğini yazıyor. BBC Culture yazarı Kelly Grovier ise baskının başlığı bilinmese kar kaplı tepenin köpüklü küçük bir dalga zirvesiyle karıştırılabileceğini öne sürüyor. Screech'e göre dağın adı "fu ji" diye okununca "ölüm yok" anlamına gelen bir söz oyununa dönüşüyor; dalgalı denizin ortasındaki dağ, onun deyimiyle "kurtuluşun yeri".

Chicago Sanat Enstitüsü'nün bir başka notu da bakış yönünü ilgilendiriyor: Japoncada yazı sağdan sola okunduğundan, baskıyla ilk karşılaşan Japon izleyici muhtemelen önce kayıkçıları, sonra onları yutmak üzere olan dalga pençesini görüyordu. Bu okuma, dalganın yanında sürüklenmek yerine ona doğru bakmayı gerektirir; Chicago'nun ifadesiyle izleyici "devasa bir su duvarına" bakıyor.

Vincent van Gogh kardeşi Theo'ya 8 Eylül 1888'de yazdığı mektupta bu etkiyi şöyle özetlemiş (Chicago Sanat Enstitüsü'nün aktardığı çeviriyle): "Mavi ve yeşille bu kadar ürkütücü olunabileceğini bilmiyordum… bu dalgalar pençe, tekne onların içinde yakalanmış, bunu hissedebiliyorsun."

Yetmişindeki ustanın hesabı

Seri, Hokusai 70 yaşındayken başladı. Chicago Sanat Enstitüsü'nün anlatımına göre yayıncı ona seriyi ısmarlamadan hemen önce sanatçı felç geçirmiş, eşini kaybetmiş ve torununun kumar borçları ailenin maddi durumunu tehdit eder hale gelmişti. Hokusai'nin kendi sözleri aktarılıyor: "Para yok, giysi yok, yiyecek zor yetiyor. Gelecek ayın ortasına kadar bir çare bulamazsam baharı çıkaramam." Serinin başarısından sonra ise şunu yazdığı kaydedilmiş: "Yetmiş yaşımdan önce yaptığım her şey önemsemeye değmez."

Yani kâğıdın köşesindeki o mavi, bir yandan da borç içindeki bir ustanın ve ticari kaygıları olan bir yayıncının ortak hesabı: Yeni ve cazip bir pigment, "tek sayfa aizuri" vaadi, binlerce satış umudu.

Sırada ne var

Büyük Dalga'nın bağlı olduğu seri şu sıralar Londra'da sergileniyor. Dulwich Picture Gallery'de Tokyo'daki Iuchi Koleksiyonu'ndan seri, sonradan eklenen on baskıyla birlikte 17 Ocak 2027'ye kadar sergileniyor; BBC'ye göre bu, serinin tamamının İngiltere'de ilk kez gösterilişi. Açık soru ise laboratuvarda: 141 baskılık kronoloji aynı cihazla daha çok müzeye genişletilebilir mi ve Büyük Dalga'nın dünyadaki yüz kadar özgün nüshası, bir gün hangi basım grubundan geldiğini söyleyen tek bir mavi çizgiyle sıralanabilir mi?

Fotoğraf: Katsushika Hokusai, Public domain, Wikimedia Commons