Teknoloji

ASTRA: Yörüngede yapı kuran robot ve "ilk" iddiasının sınırı

Caltech'in ASTRA robotu yörüngede kafes yapının üçüncü bölümünü insansız kurdu. Ne yaptığı, ne yapmadığı ve "ilk" iddiasının kapsamı.

16 Kasım 20265 dk okuma
ASTRA: Yörüngede yapı kuran robot ve "ilk" iddiasının sınırı

Pasadena'daki bir Caltech laboratuvarında, yörüngedeki robotun birebir yedeği duruyor. Uzaydaki robot kol bir parçayı yerine oturtamadığında ekip sorunu önce bu yedekte yeniden üretiyor, çözümü Dünya'da bulduktan sonra yörüngeye komut olarak gönderiyor. Çünkü orada kimse yok: ne bir astronot ne de bir tamirci.

Robotun adı ASTRA, açılımı Autonomous In-Space Tensioned Reflector Assembly, yani "yörüngede gerilimli yansıtıcının otonom montajı". Caltech, 2026 Kasım'ının başında ASTRA'nın uzayda bir yapının bir bölümünü kendi başına kurduğunu duyurdu. Proje lideri Sergio Pellegrino bunu, uzayda bir yapının ilk kez otonom olarak inşa edilmesi diye tanımlıyor. Bu yazıda önce ne olduğuna, sonra bu "ilk"in nereye kadar uzandığına bakıyoruz.

Reklam

Roket kadar büyük, roketten büyük olmayan yapılar

Uzaya gönderdiğimiz her şey bir roketin burun kısmındaki yük bölmesine sığmak zorunda. Bu yüzden büyük uzay yapıları iki yoldan biriyle yapılıyor. Birincisi katlamak: James Webb Uzay Teleskobu'nun aynası gibi, yerde açık hâlde tasarlanıp yük bölmesine origami gibi katlanıyor ve yörüngede açılıyor. İkincisi parça parça göndermek: Uluslararası Uzay İstasyonu bu yöntemle, astronotların ve robot kolların birkaç yıl boyunca parçaları birleştirmesiyle kuruldu.

İki yöntemin de bedeli var. Katlanan bir yapı, açılma sırasında takılırsa kurtarılamayabilir. İnsanla montaj ise pahalı, tehlikeli ve her yapı için yeni bir astronot görevi demek. Pellegrino'nun Caltech bülteninde söylediğine göre, gelecekteki uzay altyapısının boyutunun fırlatan roketlerin ölçüsüne bağlı kalmaması gerekebilir. ASTRA bu fikrin ilk sınavı: parçaları kompakt bir kutuda gönder, yapıyı yörüngede robota kurdur.

STS-113 görevinde astronotlar Uzay İstasyonu'nun P1 kafes kirişi üzerinde çalışıyor. Bugüne kadar bu tür montajı insanlar yaptı
STS-113 görevinde astronotlar Uzay İstasyonu'nun P1 kafes kirişi üzerinde çalışıyor. Bugüne kadar bu tür montajı insanlar yaptı — NASA, Public domain (Wikimedia Commons)

ASTRA nasıl çalışıyor

Caltech'in anlatımıyla sistem; bir robot kol, motorlu dağıtıcılar ve bir montaj plakasından oluşuyor. Dağıtıcılarda kompozit lif tüpler ile alüminyum bağlantı parçaları bekliyor. Kol bunları alıp plaka üzerinde birleştiriyor ve "bay" denen, birbirinin aynısı bölümler çıkarıyor. Bülten bunu, yüksek teknolojili bir K'Nex ya da Tinkertoy oyuncak setiyle yapı kurmaya benzetiyor.

Bir bölüm bittiğinde üzerine, yaylarla gerilmiş delikli bir Kapton film (ısıya dayanıklı ince plastik) takılıyor. Bu film, antenin yansıtıcı yüzeyini oluşturacak. Filmin geliştirilmesinde Pennsylvania Üniversitesi'nden Igor Bargatin'in de adı geçiyor. Hazır olan bölüm uzay boşluğuna doğru itiliyor, ardından aynı döngü yeniden başlıyor. Nihai hedef, 11 bölümden oluşan, 1,4 metre çapında bir yansıtıcı anten. Böyle bir yüzey, ileride bir teleskop aynasının ya da radyo frekansı antenin açıklığı olarak kullanılabilir.

Rakamlarla görev

Fırlatma30 Mart 2026, SpaceX Transporter-16 görevi, Vandenberg Uzay Kuvvetleri Üssü
Taşıyıcı uyduMomentus Inc.'in Vigoride 7 aracı; 10 farklı yükten biri
ASTRA'nın hacmiyaklaşık 1 metreküp
Hedef yapı11 bölümlü, 1,4 metre çapında yansıtıcı anten
Fırlatmada hazır bölüm2 (yerde kurulmuş)
Yörüngede kurulan3. bölüm
Yörüngede süreyaklaşık 6 ay; görev Aralık 2026'da bitiyor
İletişimgünde 7-8 kısa pencere, her biri yaklaşık 15 dakika

Tablodaki veriler Caltech'in haber bülteninden derlendi. Dikkat çekici olan, iletişimin darlığı: robota sürekli joystick tutulamıyor, günde birkaç çeyrek saatlik pencerede komut gönderilip fotoğraflar inceleniyor. Otonomi bu yüzden bir lüks değil, zorunluluk.

Uzayda işler yerdeki gibi gitmiyor

Ekipten Charles Sommer'in anlattığına göre uzay ortamı Dünya'dan pek çok bakımdan farklı ve kimsenin öngöremediği küçük sürprizler sürekli çıkıyor. Ekip, robotun gönderdiği görüntülere bakıp komutları defalarca düzeltti; her sorunu Pellegrino'nun laboratuvarındaki uçuş yedeğinde yeniden üretip denedi.

Bu yöntemin tanıdık bir geçmişi var. Caltech'in 2023'te fırlatılan Space Solar Power Demonstrator (SSPD-1) denemesinde, aynı Momentus Vigoride aracıyla giden DOLCE adlı açılır yapının bir bölümü açılırken sıkışmıştı. Caltech'in bildirdiğine göre ekip, yerdeki tam ölçekli bir modelle sorunu inceledi ve titreşim yoluyla sıkışmayı çözdü. SSPD-1'in MAPLE adlı deneyi ise uzayda kablosuz enerji aktarımını göstermişti. ASTRA ayrı bir proje; ama aynı ekibin, aynı "yerdeki ikiz" alışkanlığı ve uzay yapıları konusundaki deneyimi devam ediyor.

"İlk" iddiasının sınırı

Bu başarıyı doğru okumak için neyin kurulup neyin kurulmadığına bakmak gerekiyor.

  • Robot yapıyı tamamlamadı. Planlanan 11 bölümün üçüncüsünü yörüngede kurdu; ilk ikisi fırlatmadan önce yerde yapılmıştı. Görev takvimi ve yaşanan teknik zorluklar tüm yapının bitirilmesine yetmedi.
  • "Otonom" kelimesi, Dünya'daki ekibin devre dışı olduğu anlamına gelmiyor. Mühendisler ilerlemeyi izledi, sorun çıkınca müdahale etti.
  • "İlk" tanımı Caltech'e ve Pellegrino'ya ait. Uzayda yapı kurmanın kendisi yeni değil; yeni olan, bunun yörüngede robot tarafından, bu ölçekte ve bu şekilde yapılması. Başka bir ekibin benzer bir gösterimi olup olmadığına dair bağımsız bir doğrulama bulamadım; iddia, kurumun kendi bildirimine dayanıyor.
  • Yapı 1,4 metrelik bir deneme boyutunda. Gelecek vizyonundaki yüzlerce metrelik ölçek şimdilik hedef.

Hedef: yüzlerce metre, belki kilometre

Projeyi finanse eden ABD savunma araştırma ajansı DARPA'nın NOM4D programında, program yöneticisi Andrew Detor'a göre amaç "çok büyük yapıların uzayda verimli ve ölçeklenebilir biçimde kurulmasını" sağlamak. Bildirinin aktardığı çerçevede "çok büyük", yüzlerce metre ya da kilometre ölçeği anlamına geliyor. Pellegrino ise tasarımın daha da sadeleştirilip iyileştirilmesi gerektiğini söylüyor. Kullanım alanı olarak astronomi ve astrofiziğin yanında haberleşmeyi sayıyor.

Aynı programda başka bir ekip, Illinois Üniversitesi Urbana-Champaign, karbon tüplerin uzayda sertleştirilmesi yöntemini deniyor. Yani yörüngede inşa tek bir yoldan değil, farklı tekniklerle aranıyor.

Videoda görüntüler

Caltech'in kendi YouTube kanalında yayımladığı gösterim videosunda ASTRA'nın montaj döngüsü izlenebiliyor.

Sırada ne var

Görev Aralık'ta bitecek ve ASTRA'nın yörüngede tamamlayamadığı sekiz bölümün hesabı, yerde toplanan verilerle yapılacak. Asıl açık soru ölçek: 1,4 metrelik bir kafesten yüzlerce metrelik bir yapıya geçerken hata payı, tamir ve montaj süresi gibi sorunların nasıl büyüyeceği henüz bilinmiyor. Bugün elimizdeki, bir robotun üçüncü bölümü yörüngede kurduğu ve bunu gösterdiği. Gerisi için aynı yöntemin tekrarlanması gerekecek.

Fotoğraf: NASA, Public domain, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,2855,6066,65İstanbul12°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTürkiye coğrafya testi: memleketi ne kadar tanıyorsun?En uzun nehir, en yüksek dağ, peribacaları... 10 soruda bu toprakları ne kadar tanıdığını ölçüyoruz.
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu olarak içsel gücünün farkına varacağın, sezgilerinin her zamankinden daha keskin…

Günün sorusu

Basketbolda bir takım sahada kaç oyuncuyla oynar?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →