Teknoloji

Ses dalgalarından görünmez boru: sıvı havada akıtıldı

Helsinki'de 256 küçük hoparlör, ultrasesten duvarsız bir boru kurdu; sıvı, toz ve gaz havada yönlendirildi. Prototip yalnızca 8 cm uzunlukta.

16 Kasım 20265 dk okuma
Ses dalgalarından görünmez boru: sıvı havada akıtıldı

Masanın üstünde 256 küçük hoparlörün dizildiği bir halka duruyor; halkanın ortasında ise gözle görülür hiçbir şey yok. Yine de oradan ince bir su akıntısı yatay olarak, hiçbir yüzeye değmeden geçiyor. Helsinki Üniversitesi'nin 22 Ekim 2026 tarihli duyurusuna göre araştırmacılar duvarı olmayan bir boru yaptı: boru, hoparlörlerin ürettiği ultrasesten ibaret.

Fikir tuhaf görünse de bir ihtiyaca dayanıyor. Sıradan borular aşındırıcı ya da yapışkan maddelerle bozulur, tıkanır; hassas bir malzeme taşınırken de boru yüzeyi bulaşma kaynağı olabilir. Çalışmanın doktora sonrası araştırmacısı Dmitrii Nikolaev'in sözleriyle, katı duvar olmadığında maddeler bulaşamaz. Ama bu bir prototip: çalışan bölüm yalnızca 8 santimetre uzunluğunda.

Reklam

Ekibi yöneten Elektronik Profesörü Ari Salmi, düzeneği şöyle anlatıyor: "Gördüğüm bütün deney düzenekleri arasında bunun büyüye en yakın olduğunu söyleyebilirim." Çalışma Helsinki, İspanya'daki Navarra Kamu Üniversitesi ve ABD'deki Michigan Üniversitesi'nin ortak işi ve PNAS dergisinde yer alıyor. Aşağıdaki ayrıntıların bir bölümü üniversite duyurusundan, bir bölümü Earth.com'un haberinden geliyor; hangisi olduğu metinde belirtildi.

Sesin maddeyi itmesi ne demek?

Sesi, havadaki basınç dalgalarının kulağa varması olarak düşünebilirsiniz; durgun bir havuza atılan taşın halkaları gibi, ama havada ve üç boyutlu. Bu cihazın hoparlörleri saniyede yaklaşık 40 bin kez titreşiyor (40 kilohertz). İnsan kulağı genel olarak yaklaşık 20 kilohertze kadar duyduğu için bu ses işitilmiyor; ona ultrases deniyor.

Ses dalgası taşıdığı enerjiyle önüne çıkan maddeye çok küçük bir itme uygular. Tek bir hoparlörde bu itme işe yaramaz. Ama çok sayıda hoparlörün dalgaları üst üste bindiğinde havada bazı yerler güçlü basınç bölgesine, bazı yerler sessiz bölgeye dönüşür; maddeyi iten kuvvetler de buna göre dağılır. Dalgaların birbirini güçlendirmesi ya da söndürmesi, iki farklı taşın havuzda bıraktığı halkaların kesiştiği yerde olanın aynısıdır.

Bunun bilinen bir örneği akustik levitasyon, yani sesle havada tutma. İki yüzeye dizilmiş 72 hoparlörlü TinyLev düzeneği, ortada durağan bir dalga kurar ve genleşmiş polistiren topakları bu dalganın düğüm noktalarında asılı kalır. Yazının kapağındaki fotoğrafta, benzer bir düzenekle havada tutulan karınca, su damlası, şeker kristali ve küçük bir elektronik devre elemanı gibi örnekler görülüyor.

Uzaktan kumanda ve mesafe ölçerlerde kullanılan 40 kHz'lik bir ultrasonik dönüştürücü
Uzaktan kumanda ve mesafe ölçerlerde kullanılan 40 kHz'lik bir ultrasonik dönüştürücü — DMGualtieri, CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)

Bu çalışmada fark ne?

Levitasyon düzenekleri genellikle bir noktada küçük bir şeyi tutar. Helsinki ekibi ise akan bir maddeyi, uzunca bir yol boyunca yönlendirmeyi hedefledi. Makalenin başlığı bunu özetliyor: "Maddenin ana hâllerinin, eğri ve uzamış Bessel benzeri akustik alanlarla temassız ve sürekli yönlendirilmesi" (özgün başlık: Contactless continuous guidance of matter in its main states using curved elongated Bessel-like acoustic fields). "Uzamış" alanın nokta değil çizgi biçimli olduğunu, "eğri" ise yolun bükülebildiğini anlatıyor. Bessel türü dalgalar genel olarak ince bir çekirdeği uzun mesafede koruyan dalgalar olarak bilinir; makalenin tam metni bu yazı hazırlanırken açılamadığı için alanın ayrıntılı kurgusu burada verilmiyor.

Üniversitenin anlattığına göre tüp, hoparlörlerin kumandası değiştirilerek akış sürerken çevrilebiliyor. Yani yön, fiziksel bir boruyu eğip bükerek değil, hoparlörlerin zamanlamasını değiştirerek ayarlanıyor. Nikolaev ayrıca katılar için başka, sıvı ve gazlar için başka akustik alanların gerektiğini söylüyor. Yani tüpü yeniden biçimlendirmek mekanik değil, elektronik bir ayar.

Tüpten neler geçti?

Üniversite duyurusu sıvı, gaz, toz ve plazmanın yönlendirildiğini söylüyor; plazma burada iyonlaşmış gaz anlamına geliyor. Earth.com haberi deneyleri biraz daha ayrıntılı veriyor. Tablodaki bilgiler o haberden; makalenin kendisine erişilemediği için rakamlar orijinalinden doğrulanamadı.

YönlendirilenEarth.com'a göre ayrıntı
SuDakikada en fazla yaklaşık 30 mililitre, taşmadan akıtıldı
İnce silika tozuDakikada yaklaşık 4,2 gram
GazlarKarbondioksit ve diazot monoksit (gülme gazı)
SisEvde kullanılan nemlendiriciden
Elektrik kıvılcımıTesla bobininden gelen kıvılcım
YönlendirilemeyenHavadan hafif olan helyum

Earth.com ayrıca ekibin su damlalarıyla harf yazdığını ve iki sıvı akıntısını havada birleştirdiğini aktarıyor. Üniversite duyurusu ise tek damla hassasiyetinde sıvı verilebildiğini ve elektrik boşalmalarının istenen bir yola yönlendirilebildiğini belirtiyor.

Videoda nasıl görünüyor?

SciTech Daily kanalının yayımladığı görüntüde tüpün sıvı, toz, sis ve elektrik ilettiği anlar görülüyor.

Prototipin rakamları

Üniversite duyurusundan gelen temel rakamlar şunlar. Veriler Helsinki Üniversitesi'nin duyurusuna ve ona dayanan haberlere ait.

Hoparlör sayısı256
Frekansyaklaşık 40 kilohertz
Tüp uzunluğu8 santimetre
Güçyaklaşık 50 watt

Yani 8 santimetrelik bir yol için 256 hoparlör ve bir ampul kadar güç gerekiyor. Duyuruda modüllerin seri bağlanarak daha uzun tüpler kurulabileceği söyleniyor; bu henüz gösterilmiş bir sonuç değil, bir olasılık. Earth.com'un aktardığına göre düzenek hava akımlarından ve oda içindeki yansımalardan etkileniyor, yani yansıyan sesler alanın işini zayıflatıyor. Nikolaev'e göre tüpün merkezinde ultrases şiddeti çok yüksek; sesin duyulmaması yalnızca frekansın işitme sınırının üstünde olmasından kaynaklanıyor.

Fikir nereden çıktı?

Salmi'nin anlattığına göre fikir dört yıl önce bir akşam yürüyüşünde aklına geldi: boru yüzeylerini ortadan kaldırırsa bulaşma riski de kalkacaktı. Ardından Navarra ve Michigan'daki meslektaşlarını işe kattı. Araştırmanın hesaplama kodları da Nikolaev ve Marika Sirkka adına Zenodo'da açık lisansla paylaşıldı.

Sırada ne var?

Asıl soru ölçek. Kısa bir tüp masa üstünde çalışıyor; ancak metrelerce uzunlukta, hava akımı olan bir fabrikada ya da bir laboratuvar koridorunda aynı kararlılığın sürüp sürmeyeceği bilinmiyor. Hafif gazların yönlendirilememesi de bir sınır. Yine de "duvarsız boru" fikri, özellikle çok temiz kalması gereken ya da boruyu yiyip bitiren maddeler için ciddi bir seçenek olabilir. Bunun için modüllerin uzatılması ve sağlamlığının sınanması gerekecek.

Fotoğraf: Asier Marzo, Adrian Barnes & Bruce W Drinkwater, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,2855,6066,65İstanbul12°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTürkiye coğrafya testi: memleketi ne kadar tanıyorsun?En uzun nehir, en yüksek dağ, peribacaları... 10 soruda bu toprakları ne kadar tanıdığını ölçüyoruz.
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu olarak içsel gücünün farkına varacağın, sezgilerinin her zamankinden daha keskin…

Günün sorusu

Basketbolda bir takım sahada kaç oyuncuyla oynar?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →