Matematikten Geçemeyen Escher'in Resimlerindeki Gizli Geometri
Escher okulda matematikten geçemedi, ama baskıları bugün matematikçilerin konusu: döşemeler, eğri ızgaralar ve hiperbolik uzay.

1956 tarihli litografi Print Gallery'de (Felemenkçe adıyla Prentententoonstelling, yani "baskı sergisi") genç bir adam bir galeride durmuş, bir liman kentinin baskısına bakıyor. Gözünüz baskıdaki rıhtım binalarını soldan sağa izlerken kayıp gider ve binalardan birinin içinde delikanlının az önce durduğu galeriyi bulursunuz. Resim kendi içine dönüyor. Tam ortasında ise tuhaf bir şey var: Escher'in monogramını ve imzasını taşıyan yuvarlak, beyaz bir leke. Sanatçı resmin merkezini boş bırakmıştı.
Bu boşluğun içinde ne olması gerektiğini 2003'te Leiden Üniversitesi'nden matematikçiler Hendrik Lenstra ve Bart de Smit hesapladı. Escher'in elle çizdiği eğri ızgaranın arkasındaki matematiksel yapıyı çözdüler ve resmi kendi mantığıyla tamamladılar.
Şaşırtıcı olan, Escher'in matematik okumamış olması. Quanta Magazine'de Shalma Wegsman'ın 18 Kasım 2026 tarihli yazısına göre sanatçı, okulda matematikten "hiç geçer not almadığını" söylemişti. Buna rağmen bugün matematikçiler onun baskılarını inceleyip makale yazıyor. New York'taki Ulusal Matematik Müzesi'nde (MoMath) 8 Şubat 2027'ye kadar açık olan "Mathematics and the Art of M.C. Escher" sergisi de bu yolculuğu anlatıyor. Aşağıda Quanta'nın anlattığı çizgiyi, Lenstra ile de Smit'in ve Minnesota Üniversitesi Duluth'tan bilgisayar bilimci Douglas Dunham'ın 2003'te Notices of the American Mathematical Society dergisinde yayımlanan yazılarındaki ayrıntılarla birlikte izliyoruz.
Önce karolar: Alhambra'dan 17 gruba
Maurits Cornelis Escher 1898'de Hollanda'nın Leeuwarden kentinde doğdu. Dekoratif sanatlar ve baskı resim okudu. Quanta'ya göre doğada gördüğü "imkânsız görünen" manzaralar onu ilgilendiriyordu: çarpık yansımalar, tuhaf perspektifler, üst üste binmiş dünyalar. Bir gölet yüzeyinde hem altındaki balıkları hem üstteki ağaçların yansımasını aynı anda görmek gibi. M.C. Escher: The Graphic Work kitabının girişinde yazdığına göre, çevresindeki bilmeceleri ciddiyetle ele alıp gözlemlerini çözümleyince kendini "matematik alanının" içinde bulmuştu.
İlk durak karo desenleri oldu. Sanat eğitimini 1922'de tamamlayan Escher İspanya'nın Granada kentine gitti ve Alhambra'yı süsleyen desenlere hayran kaldı. Dönüp bir kâğıdı hiç boşluk bırakmadan tekrar eden şekillerle doldurmanın yollarını sistemli biçimde araştırmaya başladı.

Yıllar sonra yarı kardeşi, jeolog Berend, ona matematikçi George Pólya'nın bir makalesini gönderdi. Makale, düzlemi tekrar eden desenlerle kaplamanın bütün yollarını simetri özelliklerine göre 17 gruba ayırıyordu. (Aynı sınıflandırmaya ondan önce Rus kristalograf Evgraf Fedorov da ulaşmıştı; ikisi birbirinden bağımsız çalıştı.) Quanta'nın deyişiyle Escher sezgiyle bir matematik sorusuna varmıştı, şimdi önünde matematiksel yanıtı vardı. Makaledeki diyagramları dikkatle kopyaladı, üzerinde uzun uzun çalıştı ve kendi döşeme yöntemini geliştirdi: düzensiz görünen şekillerle, yani balık, kuş, yarasa, kertenkele gibi figürlerle bir baskıyı boşluksuz kaplamak.
Escher'in sanatı üzerine önde gelen uzmanlardan biri ve sergi küratörlerinden matematikçi Doris Schattschneider bunu şöyle anlatıyor: Escher "kendi sıradan insan kuramı" dediği eksiksiz bir kuram kurmuştu ve hangi kenarın hangi kenarla eşleşmesi gerektiğini biliyordu.
Hollandalı kristalograf Carolina MacGillavry de bu ustalığı fark etti. Renk simetrisi, yani komşu şekillerin hep farklı renkte olmasını sağlayan kural, Escher'in işlerinde ustaca kullanılıyordu ve MacGillavry 1965'te çizimlerini çözümleyen bir kitap yayımladı. Schattschneider'ın aktardığına göre MacGillavry, Escher'in renk simetrisi konusunda bütün kristalograflardan daha fazlasını bildiğini fark etmişti. Üstelik bunu sezgisel olarak keşfetmişti.
Escher 1954'te Amsterdam'daki Uluslararası Matematikçiler Kongresi'nde eserleriyle yer aldı; orada geometrici H.S.M. Coxeter'le tanıştı. İkisi Escher'in ölümüne, 1972'ye kadar mektuplaştı ve bu yazışmalar sanatçının matematiksel olarak en karmaşık işlerinden bazılarına ilham verdi.
Çizgisel bir dünyadan eğri bir dünyaya
Quanta yazısındaki eser künyelerinden derlediğimiz tablo, Escher'in hangi matematik fikrini hangi baskıda işlediğini gösteriyor:
| Eser | Tarih | Matematik fikri |
|---|---|---|
| Metamorphosis II | Kasım 1939 - Mart 1940 | Döşemeye zaman eklenir; üç yaprakta, yirmi kalıpla basılan 3,9 metreyi aşkın baskıda ızgaralar hayvan figürlerine dönüşür |
| Balcony | Temmuz 1945 | Eğri aynadaki gibi şişen görüntü; çarpıtma elle çizilmiş ızgarayla kare kare yapılmıştır |
| Three Spheres I | Eylül 1945 | Üç boyutlu görünen küre, ortadan katlanınca düz bir daire çıkar |
| Sun and Moon | Nisan 1948 | Aynı kuş döşemesi iki renk düzeninde: gündüz ve gece bir arada |
| Relativity | 1953 | Yerçekiminin üç farklı yöne işaret ettiği bir dünya |
| Print Gallery | Mayıs 1956 | Duran bir yakınlaştırma (statik zoom) |
| Circle Limit IV | Temmuz 1960 | Hiperbolik düzlemin daire içindeki gösterimi |
| Waterfall | Ekim 1961 | Hem aşağı hem yukarı akan su; imkânsız geometri |
| Symmetry Drawing No. 123 | Nisan 1964 | Her merkez kesişimde üç balığın başı üç balığın kuyruğuyla buluşur |
Balcony'de Escher bir şişkinlik yanılsaması yarattı. Bugün bilgisayar böyle bir bozulmayı kolayca yapar, ama Escher özgün görüntüyü bozuk bir ızgaraya kare kare aktaran bir ızgara sistemini elle kurdu. Three Spheres I'de ise izleyiciyle dalga geçer gibi, üstte üç boyutlu görünen kürenin düz bir görüntü olduğunu, ortada ikiye katlayarak ortaya koydu.
Print Gallery'nin sırrı: dönerek büyüyen ızgara
Print Gallery bu çizginin en çarpıcı örneklerinden biri. Quanta, resmin "duran bir yakınlaştırma" olduğunu söylüyor: gözünüz saat yönünde ilerledikçe görüntü büyüyor, baskıdaki kentin içinde yine galeriye varıyorsunuz. Escher bunu, karelerin boyutunun köşeden köşeye arttığı karmaşık bir ızgarayla başardı.
Lenstra ile de Smit'in makalesi bu yöntemi Bruno Ernst'in The Magic Mirror of M.C. Escher kitabından aktarıyor. Escher "halka biçimli bir şişkinlik" yapmanın, "başı ve sonu olmayan döngüsel bir genişleme" kurmanın mümkün olması gerektiği fikrinden yola çıkmış; bunun hayata geçmesi ona epey büyük baş ağrıları yaşatmıştı. Önce düz çizgilerle denedi, sonra eğri çizgilere geçti, çünkü eğriler küçük karelerin kare görünümünü daha iyi koruyordu. Vardığı ızgarada merkezin çevresinde bir tam tur atınca ızgara kendi üstüne katlanıyor, ama kareler 4⁴ = 256 kat büyümüş oluyor.
İkinci malzeme normal, bozulmamış bir çizimdi: bir sergi galerisi, duvarda bir liman baskısı ve baskıdaki binalardan biri galerinin kendisi, 256 kat küçültülmüş hâlde. Escher ayrıntı ihtiyacı yüzünden tek bir çizim yerine dört çalışma yaptı, her köşe için bir tane. Sonra düz çalışmaların karelerini, kare kare, eğri ızgaraya oturttu.
Leiden'li matematikçiler bu işlemi karmaşık sayılar düzleminde bir formülle yeniden kurdular. Quanta'nın ifadesiyle Escher, resme "etkili biçimde karmaşık bir üstel dönüşüm" uygulamıştı. İdealleştirilmiş Print Gallery'nin, kendi içinde yaklaşık 157,6 derece saat yönünde döndürülmüş ve yaklaşık 22,6 kat küçültülmüş bir kopyasını barındırdığını gösterdiler. Bu "kendini içinde taşıma" hâline Droste etkisi deniyor. Matematiksel formülün verdiği ızgara, makalelerinin deyişiyle Escher'inkine "çarpıcı biçimde benziyordu".
Bulgunun bir nüansı da var. Merkezdeki küçük kare formüldeki ızgarada Escher'inkinden daha küçük çıkıyor ve ekip başka farklar da görüyor. Yazarlara göre bu, Escher'in kendi koyduğu hedefe, yani karelerin kare kalacağı (açıları koruyan) kusursuz bir ızgara çizmeye tam ulaşamadığını gösteriyor. Yine de elle, sezgiyle bu kadar yaklaşmış olması makalede "dikkat çekici" bulunuyor.
Boşluğu doldurmak için ekip önce Escher'in çalışmalarını, kendi ızgarasını tersten kullanarak yeniden kurdu. Bu iş için Joost Batenburg'un yazdığı yazılım kullanıldı. Ortadaki boş leke, yeniden kurulan çalışmalarda boş bir sarmal doğurdu; Hollandalı sanatçılar Hans Richter ve Jacqueline Hofstra çizimleri tamamlayıp düzeltti, gri tonları da Hofstra ekledi. Ortaya, Escher'in boş bıraktığı yerin dolu hâli çıktı.
Olmayan nesneler: Penrose üçgeni
1953 tarihli Relativity, Einstein'ın kütleçekim kuramına gönderme yapan adıyla, yerçekiminin aynı anda üç farklı yönü gösterdiği bir dünyayı çiziyor. Fizikçi Roger Penrose bu baskıyı görünce, bu paradoksal geometriyi gerçek bir şekille yinelemek istedi; ortaya Penrose üçgeni (tribar) çıktı. Hile şu: üç boyutlu bir cisim, belli bir açıdan bakıldığında iki boyutlu bir imkânsız üçgen görüntüsüne çöküyor. (Quanta, Penrose'un bilmediği bir ayrıntıyı da not ediyor: aynı şekli 1934'te İsveçli Oscar Reutersvärd bulmuştu.)

Escher de bu kez Penrose'tan ilham aldı ve 1961'de Waterfall'da imkânsız üçgenin geometrisiyle işleyen bir dünya kurdu: su hem aşağı hem yukarı akıyor, bitmeyen bir döngü hâlinde. Yazar Bruno Ernst'in vurguladığına göre Escher "optik yanılsama işinde" değildi; asıl derdi, çizimin kendisinin aldatıcı olduğunu göstermekti. Üç boyutu iki boyutla temsil ederken izdüşüm kurallarıyla oynayan sanatçı, izleyiciyi sürekli hareket eden bir makine gördüğüne inandırabilir.
Sonsuzluğu bir daireye sığdırmak
Escher'in en çok matematikçi ilgisi çeken hamlesi 1958'de geldi. Coxeter ona "Crystal Symmetry and Its Generalizations" başlıklı makalesinin bir kopyasını gönderdi. Escher yanıtında metindeki bazı çizimlerin, özellikle 11. sayfadaki 7. şeklin, kendisini "epey sarstığını" yazdı. Neden mi? Dunham'ın açıklamasına göre o şekil, Escher'in uzun zamandır aradığı şeyin, motiflerin bir dairesel sınıra doğru giderek küçüldüğü tekrar eden desenlerin çözümünü gösteriyordu.
Şekil, kenara yaklaştıkça küçülen eğrisel üçgenlerle dolu bir daireydi. Bu, iki boyutlu hiperbolik uzayın bir gösterimidir: eğriliği negatif, paralel doğruların birbirinden uzaklaştığı bir uzay. Dairedeki yaylar, bu uzaydaki düz yolları temsil eder. Dunham'a göre Poincaré diski denen bu model sanatçılara şu yüzden uygun: açıları gerçek ölçüleriyle korur ve sonsuz uzayı sınırlı bir dairede bütün olarak gösterir.

Escher şekli inceledi, yaylarını kopyaladı ve gizli kalan dairelerin desenini kendisi çözdü. Öğrendiği yöntemle Circle Limit serisini yarattı. Dunham, ilk eserin Circle Limit I olduğunu ve Escher'in onu Coxeter'e yazdığı mektuba eklediğini aktarıyor. Circle Limit IV'te (Cennet ve Cehennem adıyla da anılıyor) figürler melek ve yarasa biçiminde; iyilik ve kötülüğün simgeleri olan bu figürlerden sonsuz sayıda baskıya sığıyor.
Escher, Coxeter'e yazdığı mektupta Circle Limit için şöyle diyordu: "Hiçbir tek parça kenara asla ulaşmıyor. (...) Yine de bu yuvarlak dünya çevresindeki boşluk olmadan var olamaz (...) çünkü iskeleti oluşturan dairesel yayların merkezlerini geometrik kesinlikle belirleyen iskele, orada, 'hiçlik'te duruyor." Yani desenin dayandığı yapı dairenin dışında kalıyor.
Bu hikâyenin sınırları
Yukarıdakilerin büyük bölümü Quanta'nın bir sergi tanıtım yazısına ve iki dergi makalesine dayanıyor; sergiyi görmedik ve Escher'in mektuplarını doğrudan okumadık; aktarımlar bu yazılardan. "Escher matematiği sezgiyle buldu" tezi ağırlıkla Schattschneider'ın yorumu. Escher'in kendi yazdıkları ise onun sezgisinin yanında epey sistematik bir çalışmayı da gösteriyor: Pólya'nın diyagramlarını elle kopyalaması, Coxeter'in şeklindeki yayları yeniden kurması, Print Gallery'de ızgarayı kendi başına aramak için harcadığı emek.
Escher'in kendisi bu çifte yaşamdan memnun muydu? 1959'da oğluna yazdığı mektupta şöyle diyordu: "Çok az kişinin anladığı bir dil konuşmaya başlıyorum. Bu beni giderek daha yalnız hissettiriyor." Bugün baskıları bir matematik müzesinde sergileniyor. Print Gallery'nin ortasındaki boşluk matematikle dolduruldu; Escher'in öteki baskılarında matematikçilerin henüz adlandırmadığı kaç yapı saklı olduğu ise açık bir soru.
Fotoğraf: Hans Peters for Anefo, CC0, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/escher-resimlerindeki-gizli-geometri.html — Yazdırma tarihi:




















