Hindenburg zeplininde yolculuk: alüminyum piyano, buzlu su ve sıkılan yolcular
Hindenburg'da yolcular penceresiz kabinlerde uyudu, hava kilitli odada tek çakmakla sigara içti. Amerikalılar için masalara buzlu su, kabinlere battaniye geldi.
Yale'den yeni mezun 22 yaşındaki Peter Belin, gün boyunca aynı şeyi yapıyordu: katlanmış bir Batı Yarımküre haritasını yazı masasına açıyor, mürettebatın okuma odasına astığı koordinatlara bakıyor, kalemle yeni bir nokta koyup bir öncekine bağlıyordu. Mayıs 1937'de Frankfurt'tan Amerika'ya giden Hindenburg zeplininde çizgi yavaş yavaş okyanusun üzerinden uzanıyordu. Pilot lisansı olan Belin için bu yolculuk bir merak konusuydu. Salonun öbür ucundaki birçok yolcu için ise sıradan bir ulaşım aracıydı; ilk günün ortasında kâğıt oyunları ve yapbozlar masalara çıkmıştı bile.
Hindenburg denince akla hemen sonu gelir: 6 Mayıs 1937'de New Jersey'deki Lakehurst'e inerken alev alıp yok olması. Oysa o son günden önce zeplin, 1936'da Kuzey ve Güney Amerika'ya seferler yapmış, içinde küçük bir otel gibi işleyen bir gündelik hayat kurulmuştu. Kabinler, yemek salonu, piyanolu salon, kilitli bir sigara odası, bar, mutfak... Bu yazı o gündelik hayata bakıyor.
Konuyu yeniden gündeme getiren, tarihçi Catherine Grace Katz'ın 22 Eylül 2026'da Viking yayınevinden çıkan Shadow Before the Flame adlı kitabı. Literary Hub'ın yayımladığı bölümde Katz, zeplinin son sezonuna yolcular ve mürettebatın gözünden bakıyor. Bölümün en ilginç yanı, havada süzülen bu dev aracın içinin, müşterisi Amerikalılar olduğu için adım adım değiştirilmesi.
Uçan bir otelin yerleşimi
Zeplinin yolcu bölümü, dev gövdenin içine yerleştirilmiş iki katlı bir yapıydı. Hindenburg'un tarihini ayrıntılı biçimde belgeleyen airships.net sitesine göre üst kat olan A güvertesinde 1936'da iki yataklı 25 kabin vardı; yani 50 yolcu. 1936-1937 kışında alt kat olan B güvertesine dokuz kabin daha eklendi ve kapasite 20 yolcu arttı.
A güvertesindeki kabinler küçüktü: yaklaşık 198 santime 168 santim. İçinde sabit bir alt yatak, duvara katlanan bir üst yatak, açılır bir masa, sıcak ve soğuk suyu olan beyaz plastik bir lavabo, perdeyle kapanan bir dolap bulunuyordu. Bu kabinlerin penceresi yoktu; airships.net'e göre yolcuların en çok özlediği şey de buydu. Manzara için kabinden çıkıp güvertenin iki yanındaki gezinti koridorlarına gitmek gerekiyordu. Oradaki büyük pencereler uçuş sırasında açılabiliyordu.
A güvertesinin bir yanını baştan sona yemek salonu kaplıyordu: yaklaşık 14 metre uzunluğunda, 4 metre genişliğinde. Mobilyalar hafif olsun diye alüminyum borudan yapılmıştı. Duvarlardaki ipek kaplamalarda ressam Otto Arpke'nin, kardeş zeplin Graf Zeppelin'in Güney Amerika uçuşlarını anlatan resimleri vardı. Öbür yanda yaklaşık 10 metrelik salon ve onun bitişiğinde küçük bir yazı odası bulunuyordu. Salonun duvarındaki büyük harita, Macellan'dan Kolomb'a kâşiflerin rotalarını zeplin rotalarıyla yan yana gösteriyordu. İç mimariyi Fritz August Breuhaus tasarlamıştı. Mutfak, tuvaletler ve tek bir duş ise alt kattaydı. airships.net'in aktardığı bir benzetmeye göre o duştan akan su, "duştan çok bir soda şişesinden çıkan suya" benziyordu.
British Movietone'un yayımladığı yukarıdaki arşiv görüntüsü, zeplinin 1936'daki ilk seferleri sırasında gemide çekilmiş ilk görüntüler olarak tanıtılıyor.
162 kiloluk piyano
Salonun en dikkat çeken eşyası bir kuyruklu piyanoydu. airships.net'e göre Zeppelin şirketi Blüthner fabrikasından hafif bir çalgı istemişti. Ortaya çıkan piyanonun kasası, kapakları ve çerçevesi duralüminden, yani uçak yapımında kullanılan hafif bir alüminyum alaşımından yapılmıştı; ayakları içi boş duralümin borulardandı. Üzeri açık renkli domuz derisiyle kaplanmıştı. Toplam ağırlığı 162 kiloydu. Sitenin aktardığına göre bu, bir yolcu uçağında taşınan ilk piyanoydu.
1936'daki ilk Amerika seferinde Dresdenli piyanist Franz Wagner yolculara Chopin'den, Liszt'ten, Beethoven'dan ve Brahms'tan parçalar çaldı. Zeplinin kaptanlarından Ernst Lehmann da zaman zaman piyanonun başına oturuyordu. Ancak piyanonun ömrü tek sezon sürdü. 1936-1937 kışında B güvertesine yeni kabinler eklenirken ağırlıktan tasarruf etmek için söküldü ve Blüthner fabrikasında sergilenmeye başladı. Bu yüzden son seferde gemide değildi. Piyano 1943'te fabrikayla birlikte yok oldu.
Hidrojenin altında sigara içmek
Zeplin, havadan hafif ve kolay tutuşan hidrojenle dolu dev hücreler sayesinde havada duruyordu. Buna rağmen gemide bir sigara odası vardı. airships.net'e göre bu oda basınçlı tutulan bir bölmeydi; gazın içeri sızmasını önlemek için girişte çift kapılı bir hava kilidi vardı. Açık ateş yasaktı, odada yalnızca tek bir elektrikli çakmak bulunuyordu.
Kapının yanındaki küçük barda barmen Max Schulze dururdu. Katz'ın aktardığına göre Schulze'nin görevi içki dağıtmakla bitmiyordu; sigara odasından tutuşabilecek hiçbir şeyin dışarı çıkmadığını da denetliyordu. Bir yıl önce Rio'ya uçan bir yolcunun sözleri bu denetimin nasıl hissettirdiğini anlatıyor: "Kendimi seranın arkasında gizlice sigara içen bir çocuk gibi hissettim."
Buzlu su, İngilizce menü, satranç takımı
Katz'ın bölümünün odak noktası, işletmeci şirket DZR'nin Amerikalı müşterileri memnun etme çabası. Kitaba göre 1937'ye gelindiğinde parayı ödeyen yolcuların yüzde 70 ile 80'i Amerikalıydı. Şirketin ABD temsilcisi Willy von Meister, o kış Lehmann'a öneri dolu 20 sayfalık bir mektup yazdı. Katz'ın aktardığı maddelerden bazıları şunlar:
- Salon ve yemek salonundaki masalarda sürahilerle buzlu su bulunmalı: "Amerikalılar gemide buzlu su içme alışkanlıklarından vazgeçmek zorunda kalmamalı."
- Menüler ve okuma odasındaki kara tahtaya yazılan haberler hem Almanca hem İngilizce olmalı.
- Briç ve skat gibi kalabalık oyunlar için yolcuların birbirini tanıması ilk günü aldığından, satranç ve tavla gibi iki kişilik oyunlar konmalı. Yemek aralarında uzun masalarda oynanabilsin diye masa tenisi raketleri ve topları, kısa yolculukta bitirilebilecek boyutta yapbozlar da eklenmeli.
- Barda viski hiç bitmemeli; çünkü Amerikalıların sevdiği Manhattan kokteyli onsuz yapılamıyordu.
- Tuvaletlerde herkesin kullandığı tek büyük havlu yerine tek kullanımlık küçük havlular ya da kâğıt peçeteler olmalı.
- Kabinlerdeki kabarık tek yorgan yerine Amerikan usulü çarşaf ve yün battaniyeler konmalı; kabinler dar olduğu için yorganı silkeleyip katlamak kamarotların işini kolaylaştırsa bile.
Von Meister'in bir önerisi de gemiye doktor almaktı. Ona göre doktor boş zamanlarında yolculara gemiyi gezdirebilir, briç masaları kurabilir, Amerikalı yolcularla Alman mürettebat arasında köprü olabilirdi. Şirket öneriyi kabul etti ve 1937 sezonu için 27 yaşındaki Kurt Rüdiger'i işe aldı.
Sofrada ne vardı?
Yemek de bir gerilim konusuydu. Von Meister'e göre mutfak "zor" diye anılıyordu; Amerikalıların bir kısmı şunu ya da bunu yiyemiyordu. Önerisi, günün tüm menüsünün sabah kahvaltıda İngilizce olarak masaya konması ve yolcuların yiyemeyeceklerini önceden söylemesiydi.
NPR'da 2017'de yayımlanan, Nicole Jankowski imzalı bir yazıda tamamen elektrikli mutfakta bir aşçıbaşı ve yardımcılarının çalıştığı anlatılıyor. Yazıda adı geçen yemekler arasında ilik köfteli et suyu ve "Graf Zeppelin usulü Ren somonu" var. Bar ise kokteyl çeşitleri ve 250'yi aşkın şişe Alman şarabıyla öne çıkıyordu. Gemiye özel bir kokteyl de vardı: portakal suyu ve cinden yapılan "LZ-129 Frosted".
Mucizeye çabuk alışmak
Bütün bu ayrıntıların arkasında Katz'ın asıl üzerinde durduğu bir çelişki var. Kaptan Lehmann, yolcuların uçmanın ne demek olduğunu bu kadar çabuk unutmasına şaşırıyordu. 1928'de Graf Zeppelin'in Almanya üzerindeki ilk uçuşunda, pencereden bakmaktan sıkılıp satranç oynayan iki yolcu görmüş ve anılarına şunu yazmıştı: "Dün mucize olan, bugün alışkanlık oluyor." Aynı sitemi Charles Lindbergh de dile getirmişti: Havacılık bir ticarete dönüşürken insanlar gökyüzünün mucizesinden vazgeçmek zorunda mı kalacaktı?
Öte yandan şirketi ayakta tutan da tam bu sıradan yolculardı. Katz, aynı seferdeki terzi Philip Mangone'yi örnek veriyor. Mangone zamanının çoğunu kabininde geçiriyordu ve zepline yalnızca dört gün erken dönüp sonbahar koleksiyonuna yetişmek için binmişti. Lehmann'ın anılarındaki bir cümleye göre Amerikalının mottosu belliydi: "Zaman paradır." Katz'a göre zamandan tasarruf etmek isteyen bu yolcular, kâr eden bir işletme ile kısa bir dönemin tuhaf bir hatırası arasındaki farktı.
airships.net'e göre Hindenburg bu son seferine 3 Mayıs 1937 akşamı saat 19.16'da Frankfurt'tan, 36 yolcu ve 61 mürettebatla çıktı. Rota Newfoundland üzerinden Amerika kıyısına, oradan Boston ve Manhattan üzerinden Lakehurst'e uzanıyordu. Günümüzde o yolcu bölümünün bir kısmı Friedrichshafen'deki Zeppelin Müzesi'nde yeniden kurulmuş durumda; kabine, gezinti koridoruna, yazı odasına girilebiliyor. Kitabın ortaya koyduğu soru ise hâlâ güncel: Bir teknoloji ne kadar sürede mucize olmaktan çıkıp sıradan bir hizmete dönüşür ve bu dönüşüm onu ayakta tutar mı?
Fotoğraf: O. V. Stetten, CC BY-SA 3.0 de, Wikimedia Commons
