Poe'nun en ünlü fotoğrafı: "Ultima Thule" dagerreyotipinin ardındaki dört gün

Bu yazı hassas bir dönemi anlatıyor: Poe, fotoğraftan dört gün önce kendi hayatına son vermeye kalkışmış ve kurtulmuştu. Olayları kaynakların aktardığı ölçüde, ayrıntıya boğmadan anlatıyoruz.

Dört günlük bir kriz: Boston treni, laudanum ve bir ret

Poe o sonbahar Providence'ta yaşayan dul şair Sarah Helen Whitman'a evlenme teklif etmiş, yanıt alamamıştı. Deas'ın aktardığına göre 5 Kasım'da Boston'a giden trene bindi ve yanında getirdiği laudanumu içti. Laudanum, alkolde çözülmüş afyondan yapılan bir ilaçtı. Deas'a göre Poe ilacın gücünü yanlış hesaplamıştı; ilaç onu öldürmedi, uzun süren bir bulantı ve sayıklamaya yol açtı.

Birkaç gün sonra Providence'a döndü. 8 Kasım'da Whitman teklifini bir kez daha geri çevirince Poe aceleyle yazdığı bir mektupla ondan vazgeçtiğini bildirdi, otele döndü ve ağır biçimde içmeye başladı. O gece kimliği bugün hâlâ bilinmeyen, Whitman'ın "Mr. MacFarlane" diye andığı bir adamla tanıştı. Whitman'a göre Poe'yla "derinden ilgilenen" bu adam bütün gece yanında kaldı ve sabah onu dagerreyotip stüdyosuna gitmeye ikna etti. MacFarlane'in otelde kalan biri mi, Whitman'ın bir tanıdığı mı, yoksa otelin barında takılan gençlerden biri mi olduğu Deas'ın çalışmasında da açık bir soru olarak duruyor.

Stüdyodan çıkınca: "Kasvetli bir gölge"

Fotoğraf çekildikten sonra Poe doğruca Whitman'ın evine gitti. Whitman'ın sonradan yazdığına göre yalnız ve çok heyecanlı gelmiş, onu "korkunç, yaklaşan bir felaketten" kurtarmasını istemişti; Poe'nun sesi bütün evde yankılanıyordu ve kadının giydiği muslin elbiseden bir parçayı yırtacak kadar sıkı sarılmıştı.

Whitman çekilen portreyi ise "harika" bulmuştu. Deas'ın kitabında yer alan sözlerine göre görüntü "çılgın, perişan bir gecenin ardından çekilmişti ve o acı yolun bütün fırtınalı ihtişamı alnına kasvetli gölgesini bırakmıştı. Ama çok güzeldi." Deas'ın kendi yorumu da benzer: Ona göre Poe bu levhada "trajik romantik şair imgesinin özeti gibi; ağırbaşlı, kopuk, kendi ölçüsüz biçimde yıkıcı doğasının içinde tükenmiş" görünüyor.

Hikâyenin devamı da kısa: Dört gün sonra, 13 Kasım'da, Poe aynı stüdyoda bir kez daha poz verdi. Providence Athenaeum'un aktardığına göre bu ikinci portre, Whitman sonunda evlenmeyi kabul ettikten sonra Poe'nun ona verdiği bir armağandı. Whitman bu daha sakin portrenin "tatlı ve dingin" ifadesini sevmişti. Nişan uzun sürmedi; ikinci levha bugün Brown Üniversitesi Kütüphanesi'nde, 1905'ten beri orada.

Adı nereden geliyor?

"Ultima Thule" adını fotoğrafa Poe değil, Whitman verdi. Latince ifade, eski dünyanın bilinen en uzak, yerleşilebilir son ülkesini anlatır; Deas adın kökünü antik Yunan tarihçisi Polybios'a bağlar. Whitman portrenin çekildiği koşulları Poe'nun "Dream-Land" (Düş Ülkesi) şiirine benzetiyordu. Şiir, yeni vardığı ülkeyi anlatan bir anlatıcının ağzından, kabaca "bu topraklara daha yeni vardım, ırak ve loş bir Thule'den" diye açılır. Yani ad, Poe'nun o sabah varabileceği en uç noktaya gelmiş olmasına bir gönderme.

Dagerreyotip nedir, neden ayna görüntüsüdür?

Poe bu tekniğe yabancı değildi; tam tersine ilk hayranlarındandı. 15 Ocak 1840'ta Alexander's Weekly Messenger gazetesinde yayımlanan "The Daguerreotype" başlıklı yazısında aleti "modern bilimin en önemli ve belki de en olağanüstü zaferi" diye niteliyor, dagerreyotip levhasının "insan eliyle yapılmış herhangi bir resimden sonsuz ölçüde daha doğru" olduğunu yazıyordu. Encyclopedia Virginia'ya göre Poe, 1842 ile 1849'daki ölümü arasında en az sekiz dagerreyotip portre için poz verdi.

Tekniğin kendisi, New Orleans'taki Historic New Orleans Collection'ın açıklamasına göre şöyle işliyordu:

• İnce bir gümüş tabakayla kaplanmış bakır levha, ayna gibi parlayana dek temizlenip parlatılır.
• Levha iyot buharına tutulur; iyot ile gümüş birleşerek ışığa duyarlı gümüş iyodür oluşturur.
• Kamerada pozlanan levha, ısıtılmış cıva buharının üstüne yüzü aşağı bakacak biçimde konur ve görüntü belirir.
• Görüntü tuzlu suda (sodyum klorür çözeltisi) sabitlenir.

Sonuç bir negatif değil, doğrudan pozitif bir görüntüdür; her levha tektir. Aynı kuruma göre bu süreç gereği dagerreyotipler, konunun sağdan sola ters çevrilmiş, yani aynadaki gibi görüntüsünü verir. Aynaya baktığınızda saç ayrımınızın yer değiştirmesi gibi, bir dagerreyotipte de sağ ile sol yer değiştirir.

Poz süresi de yüzlerin neden bu kadar ciddi olduğunu açıklar. Historic New Orleans Collection'a göre ilk dagerreyotiplerde poz üç ila on beş dakika arasındaydı; mercekler gelişip levhayı daha duyarlı kılan brom kullanılmaya başlayınca bir portre yaklaşık bir dakikada çekilebilir hâle geldi. Open Culture'ın yazısı da poz verenlerin dakikalarca kıpırdamadan oturmak zorunda kaldığını, gülümsemeyen yüzlerin ve hafif bulanıklığın buradan geldiğini hatırlatıyor. 9 Kasım sabahı pozun tam olarak ne kadar sürdüğü ise bilinmiyor; yorgun bir adamın bu süre boyunca kımıldamadan durması, portredeki tuhaf durgunluğun bir parçası olabilir, ama bu bir yorumdan öteye geçmiyor.

Asıl levha kayıp, kopyaları müzelerde

İşin şaşırtıcı yanı, dünyanın en çok bilinen yazar fotoğraflarından birinin aslının bugün elimizde olmaması. Deas'ın aktardığına göre özgün levha Aralık 1848'den itibaren birkaç yıl Masury ve Hartshorn'un galerisinde sergilendi, 1850 dolaylarında Manchester kardeşlerin eline geçti ve büyük olasılıkla 1860 civarında ortadan kayboldu. Kaybolduğu mu, çalındığı mı, yoksa yok mu edildiği mi, bilinmiyor.

Elimizde olan, o döneme ait beş kopya. Encyclopedia Virginia'ya göre Whitman 1850'lerde portrenin kopyalarını yaptırmıştı. Deas'ın listesi şöyle:

Deas'a göre ilk dördü boyut ve ayrıntı bakımından neredeyse aynı ve dördünde de Poe'nun sol göğsü hizasında, fotoğrafla aktarılmış aynı sıyrık izi görülüyor. Bu iz, hepsinin kayıp tek bir asıldan çoğaltıldığının en güçlü kanıtı. Beşinci, yakın zamanda bulunan "Robins" levhası ise görüntünün ters dönmüş olmasıyla ayrılıyor; Deas daha az keskin olduğu için onu da bir kopya sayıyor.

American Antiquarian Society'deki levha ayrıca Poe'nun el yazısıyla Whitman'a hitaben yazılmış bir zarfla birlikte saklanıyor ve Timothy Cole'un Mayıs 1880'de Scribner's dergisinde yayımlanan ünlü ağaç baskı gravürüne model olmuş. Görüntü sonraki yıllarda Mathew B. Brady'nin fotoğraf baskısından ressam Félix Vallotton'un ağaç baskısına kadar birçok yeniden yorumla dolaşıma girdi ve Poe'nun "resmî" yüzüne dönüştü.

Açık kalan sorular

Bu portre hakkında en çok bilinmeyen şey, hâlâ en temel olanı: Asıl levha nerede? Deas, 1860 dolaylarında Ohio'da şarkıcı Ossian E. Dodge'un elinde görülen ve 1875'ten önce Londra'ya götürülen olası bir altıncı versiyondan da söz ediyor; onun da bugün nerede olduğu bilinmiyor. Poe'yu o sabah stüdyoya götüren MacFarlane'in kim olduğu da çözülmüş değil.

Bir de fotoğrafın bize Poe hakkında ne söylediği sorusu var. Poe Society'nin portreye ayırdığı sayfa, görüntünün onu bedenen ve ruhen en dipte olduğu bir anda yakaladığını, bu yüzden Poe'nun genel görünüşünü adil biçimde yansıtmadığını not ediyor. Dört gün sonra çekilen daha dingin portre de bunu doğruluyor. Yine de belleklerde kalan yüz, en zor sabahın yüzü oldu.

Fotoğraf: W.S. Hartshorn, Public domain, Wikimedia Commons