Kültür

Boş Çerçevelerle Dolu Sergi: Resmin Değil Çerçevenin Hikâyesi

Toronto'daki Art Gallery of Ontario 37 boş çerçeveyi duvara astı: amaç, resmin gölgesinde kalan çerçeve ustalığını ve anlattığı hikâyeleri göstermek.

17 Kasım 20268 dk okuma
Boş Çerçevelerle Dolu Sergi: Resmin Değil Çerçevenin Hikâyesi

Toronto'daki Art Gallery of Ontario'nun (AGO) bir salonunda, lavanta rengine boyanmış duvarın önünde devasa bir ahşap çerçeve duruyor. Boyu insanı aşıyor; oymaları girdap gibi kıvrılıyor. Başlangıçta yaldızlıydı, sonradan siyaha boyanmış. İçinde ise hiçbir şey yok. Çerçevenin 1671'de sarmaladığı portre ise çoktan kayboldu.

Çerçeveyi yapan kişi Mary Ashfield adlı bir usta. 1671'de Londra kenti ondan sekiz çerçeve istemişti: 1666'daki büyük ateşin ardından mülkiyet uyuşmazlıklarına bakan hukukçuların boy portrelerine yakışacak çerçeveler. Smithsonian Magazine'in aktardığına göre bu hukukçulara İngilizce "fire judges" deniyordu ve portreler kentin yönetim merkezi Guildhall'da herkesin görebileceği yere asılacaktı. Ashfield'in çerçevesi şimdi AGO'daki "In Plain Sight: Highlights From the AGO's Collection of Historic Picture Frames" adlı sergide, ortada tek başına duruyor.

Reklam

Sergideki 37 çerçevenin hepsi böyle: içlerinde resim yok. AGO'nun Avrupa sanatı yardımcı küratörü Adam Harris Levine bunu bir "provokasyon" olarak tanımlıyor. Amaç, ziyaretçiye çerçeveleri resmin yardımcı oyuncusu olarak değil, kendi başına birer sanat eseri olarak göstermek.

Sergi bir bakışta

MüzeArt Gallery of Ontario (AGO), Toronto
SergiIn Plain Sight: Highlights From the AGO's Collection of Historic Picture Frames
Çerçeve sayısı37, hepsi içi boş
Dönem15. yüzyıldan 20. yüzyılın başına kadar, Avrupa'nın farklı ülkelerinden
TekniklerOyma, boyama, ahşap kaplama, değerli taş kakma
KüratörlerAdam Harris Levine, Eric Birkle, Julia Campbell-Such

Tablodaki bilgilerin tümü Smithsonian Magazine'in 17 Kasım 2026 tarihli haberine dayanıyor. Serginin açılış ve kapanış tarihlerini müzenin kendi sayfasını açıp doğrulayamadığım için buraya yazmadım.

Çerçeve neden gölgede kaldı?

Çerçevenin işi dikkat çekmemek. Smithsonian American Art Museum'da (SAAM) 44 yıl çerçeve restoratörlüğü yapan Martin Kotler, sergiyle bir ilgisi olmamasına rağmen haber için şöyle konuşmuş: çerçeve doğru çerçeveyse esere engel olmaz, onu çok sessiz bir biçimde güçlendirir.

Bu sessizlik bedel de getirmiş. Kotler, 1980'lerde çerçeveyle çalışmaya başladığında konuyla ilgili neredeyse hiç kitap bulamadığını anlatıyor: kütüphaneye gidiyordu, çerçeve üzerine kitap yoktu; oysa Picasso hakkında her yıl en az üç ila beş yeni kitap çıkıyordu. Müzeler de çerçevelere çoğu zaman ilgisiz davranmış. Koleksiyoncular ve kurumlar zevkler değiştikçe özgün çerçeveleri söküp yenisini takmış, bazen eski çerçeveyi yok etmiş.

Smithsonian'ın aktardığı iki örnek bu savrulmayı iyi gösteriyor. 1800'lerde, bir önceki yüzyılın yaldızlı Fransız çerçeveleri galerilerde gözde hâle gelmiş. Levine'e göre bu çerçeveler "zarafetin evrensel yer tutucusu" olmuş: insanlar Rembrandt'a da, İspanyol Rönesansı'ndan bir resme de aynı tür çerçeve istemiş. Kotler 1970'lerin tersini görmüş: SAAM'de yaklaşık 100 altın çerçeve bronz boyayla kaplanmış, sonra yerlerine gri boyalı ahşap çerçeveler takılmış. O dönemin küratörlerinin çoğu, restoratörün deyişiyle, çerçeve konusunda "hiçbir şey bilmiyordu" ve "doğru" olana içgüdüyle karar veriliyordu.

Haberdeki bir açıklama, bu ilgisizliği zanaatın statüsüne bağlıyor. Çerçeveler geçmişte oymacılık, doğramacılık ve yaldızcılık gibi işlerde uzmanlaşmış bir ya da birkaç zanaatkârın elinden çıkmış; bu işler resim ve heykel kadar "yüksek sanat" sayılmamış. AGO'nun serginin küratörlerinden Eric Birkle'ye göre çerçeve araştırmaları ancak 1990'lardan sonra gerçekten hız almış. Bu yüzden çerçeve ustalarının adları da nadiren kalmış; sergideki çerçevelerin çoğu belli bir kişiye ya da atölyeye bağlanamıyor.

Çerçeve resmin bir parçasıyken

Çerçevenin tarihi, resimden ayrılmasının tarihidir. Ortaçağda ahşap çerçeve eserin ayrılmaz parçasıydı: ya resmin yapıldığı ahşap panele oyulur ya da ayrı yapılıp ona tutturulurdu. Sanat tarihçisi Richard R. Brettell'in "The Art of the Edge: European Frames 1300-1900" kitabında yazdığına göre bu çerçeveler dinî resimlerin koruyucu kenarları olarak başlamıştı. Sunak resimleri (altarpiece) ise çerçevesiyle birlikte, kilise mimarisini taklit eden bir bütün olarak tasarlanıyordu. Aşağıdaki örnekte olduğu gibi resim ile çerçeveyi birbirinden ayırmak neredeyse imkânsız.

Cenni di Francesco'nun 1390'lar dolayına tarihlenen çok kanatlı sunak resmi: yaldızlı, kemerli ve sivri kuleli çerçeve resimle tek yapı oluşturuyor
Cenni di Francesco'nun 1390'lar dolayına tarihlenen çok kanatlı sunak resmi: yaldızlı, kemerli ve sivri kuleli çerçeve resimle tek yapı oluşturuyor — Cenni di Francesco, Public domain (Wikimedia Commons)

Yerinden oynatılabilen, değiştirilebilen dört kenarlı çerçeve ise 15. yüzyılın sonlarında ortaya çıkmış. Brettell bunu büyük ölçüde resmin özelleşmesi ve dünyevileşmesine bağlıyor: Rönesans'ta evlere giren portreler sunaklardan çok daha sade çerçeveler istiyordu. Levine'e göre bu resimler bazen küçük ve taşınabilirdi, değiştirilebilir bir çerçeve mantıklıydı. 17. ve 18. yüzyıllarda tuval, ahşap panel ve metal levhalar pazarlarda standart boyutlarda satılmaya başlayınca, standart ölçülü çerçevelere de talep doğmuş.

Sergideki en eski çerçevelerden biri, İtalyan "cassetta" tipinden. Cassetta (İtalyanca "küçük kutu"), ortasında düz bir bant, iç ve dış kenarında kabartma çıtalar bulunan sade bir profildir. AGO örneği, boyanın kazınıp altındaki yaldızı ortaya çıkardığı "sgraffito" tekniğiyle süslü. Çerçeve müzeye 20. yüzyıldan bir eserle birlikte girmiş. Levine'in anlattığına göre ekip son beş yıllık araştırmada bunun aslında 1400'lerin sonundan ya da 1500'lerin başından kalma, koleksiyonun en eski çerçevelerinden biri olduğunu fark etmiş.

Cassetta'nın piyasadaki değeri de haberde bir ayrıntıyla anlatılıyor. 2017'de Leonardo da Vinci'ye atfedilen "Salvator Mundi", açık artırmada 450,3 milyon dolara satılarak bugüne kadar açık artırmada satılan en pahalı eser olmuş. Satıştan önce New York'taki bir firma tabloyu, kendi başına tahminen 40-50 bin dolar değerinde 16. yüzyıldan kalma bir cassetta içine yeniden çerçevelemiş.

Çerçevelerin taşıdığı hikâyeler

Sergi yalnızca güzel nesneler dizmiyor; her çerçeve bir dönemin kokusunu taşıyor. Smithsonian'ın aktardığına göre üç İspanyol Barok çerçeve aynı dramı paylaşıyor ama bölge bölge ayrışıyor: biri sade ve siyah, altın ayrıntılı; biri alev gibi oyulmuş; üçüncüsü değerli taş biçiminde kabartmalarla dolu.

Fransa'dan üç çerçeve ise iç içe asılmış. En küçüğü 17. yüzyılın ilk yarısından, XIII. Louis tarzında; onu çevreleyen çerçeve 1643-1715 arasına tarihlenen, çiçek ve yaprak motifli XIV. Louis tarzı. En büyüğü ise XV. Louis döneminin oyunbaz Rokoko'sunu andırıyor: kıvrımlı kenarlar, narin çiçekler. Ama küratörler arkasına bakınca "çok şey anlatan" bir iz bulmuş: yuvarlak testere izleri. Birkle'nin yorumuyla bu çerçevenin büyük olasılıkla 19. yüzyılın ikinci yarısında, çerçeve yapımında dairesel testerelerin yaygınlaştığı dönemde üretilmiş, yani eski bir tarzın yeniden canlandırılmış hâli. Üstelik bu da kendi başına bir hikâye: haberdeki anlatıma göre Fransa'da toplumsal eşitsizliğe tepki büyürken aristokrasiyle özdeşleşen gösterişli üslup gözden düşmüş, Devrim'in öncesinde ve sonrasında sade Neoklasik üslup egemen olmuş; monarşi geri geldiğinde ise 19. yüzyılda "ikinci Rokoko" akımıyla gösterişli tasarımlar da geri dönmüş.

Hollandalı çerçeveler daha mütevazı görünüyor ama lüks işareti taşıyor: ya abanoz kaplı ya da abanozu taklit edecek biçimde boyalı. Haberde, bu sert ağacın Hollanda sömürge ticaretiyle tropik bölgelerden getirildiği, toplanması zor olduğu için nadir ve pahalı olduğu anlatılıyor. Avrupa'daki talebin sömürgeleştirilen topraklarda yıkıma yol açtığı, örneğin Mauritius Adası'nda geniş abanoz ormanlarının yok edildiği ve ağacı toplamak için adaya köleleştirilmiş insanların götürüldüğü de aynı haberde yer alıyor. Levine'in sözleriyle bu çerçeveler "her türlü görünür ve görünmez emeği" içeriyor.

Stanford White'a atfedilen, 1870-1900 arası Amerikan yapımı oymalı ve yaldızlı ahşap çerçeve, Metropolitan Müzesi koleksiyonu
Stanford White'a atfedilen, 1870-1900 arası Amerikan yapımı oymalı ve yaldızlı ahşap çerçeve, Metropolitan Müzesi koleksiyonu — Stanford White, CC0 (Wikimedia Commons)

Mary Ashfield bu anonim kalabalıkta bir istisna: hayatı hakkında bilgi var ve 17. yüzyıl İngiltere'sinde bir kadının çerçeve yapması alışılmış bir şey değildi. İş fiziksel olarak da ağırdı, özellikle Ashfield'in çalıştığı ölçekte. Levine bu durumun, o dönemde kadınların neyi yapıp neyi yapamayacağına dair varsayımlarımıza meydan okuduğunu söylüyor. Arnold Wiggins & Sons'ın Guildhall çerçeveleri üzerine notuna göre bu iş beş ustaya paylaştırılmış ve bunların üçü kadınmış; 1671 kayıtlarında bu portrelerin çerçeveleri için tanesi 12 sterlin kararlaştırılmış.

Binden fazla çerçeve, depoda yıllarca

Bu sergiyi mümkün kılan, AGO'nun elindeki devasa çerçeve birikimi. Smithsonian'a göre anonim bir koleksiyoncunun 1994 ve 1997'deki iki büyük bağışı müzeye 1.200'den fazla çerçeve getirdi ve bunların çoğu boştu. 1995'te ilk bağıştan seçkin parçalarla bir sergi açıldı; ama geri kalanı yıllarca depoda bekledi. Levine 2020'de AGO'ya geldiğinde yüzlerce çerçevenin depoda durduğunu görmüş.

Levine, Rijksmuseum'un emekli kıdemli çerçeve restoratörü Hubert Baija'yı koleksiyonun kapsamlı bir incelemesini yürütmesi için davet etmiş. 2023'te başlayan çalışmanın hedefi koleksiyonu tam olarak anlamak, çerçeveleri korumak ve müzedeki resimleri aynı yer ve dönemden gelen çerçevelerle yeniden eşleştirmekti. Baija'dan bilgi devralması için müzenin çerçeve yardımcı restoratörü Julia Campbell-Such göreve alınmış; Birkle 2024'te ekibe katılmış. Levine'in yorumuyla sonuç, AGO'nun "dünyanın en iyi çerçeve koleksiyonlarından birine" sahip olduğu yönünde.

Doğru çerçeve hangisi?

Sergiden çıkan pratik sonuç, müzenin eserlerini yeniden çerçevelemesi. AGO, resimleri aynı ülke ve dönemden çerçevelerle buluşturmayı taahhüt etmiş; gerekçe Levine'in ifadesiyle sanatçının özgün estetik niyetine dönmek. Haberdeki örnek: Hubert van Ravesteyn'in 1671 tarihli "Cevizli, Tütünlü ve Şaraplı Natürmort"u, siyah fonda nesnelerin üzerinde gezinen ışığıyla ünlü. Eskiden 18. yüzyıldan kalma yaldızlı bir çerçevenin içindeydi; Levine bu çerçevenin resme "kesinlikle yakışmadığını" söylüyor. Şimdi 17. yüzyıldan Hollanda yapımı, abanoz kaplı bir çerçevede; çerçeve resmin gölgeli tonlarına karışıyor.

Çağdaş sanata da uygulanıyor. Müzenin yakın zamanda satın aldığı Kimani Beckford'un, Jamaika manzarası önündeki adı bilinmeyen siyah bir çocuğu gösteren portresi için sanatçı tarihî bir çerçeve istemiş; müze 18. yüzyıldan kalma büyük bir altın çerçeve önermiş. O dönemde Jamaika'yı İngiliz sömürgecileri yönetiyordu ve adadan köleleştirilmiş insanların sömürülmesiyle servet çıkarılıyordu. Haberde anlatıldığına göre portre ve çerçeve yan yana geldiğinde bu ağır tarihi tersine çeviriyor: Levine'in deyişiyle bu tür portrelerin ve çerçevelerin "ihtişamını kimin alacağına karar vermek" güçlü bir ifade. "Çerçeve anlam üretebilir," diyor.

Birkle'nin tahmini, çerçevelerin bugün neden yeniden ilgi gördüğüne dair: iğne oyası, örgü ve çömlekçilik gibi el işlerine ilgi artıyor; ona göre ayrıca "bu sıkıcı, kurumsal, minimalist ortamın reddi" ile ayrıntıya, renge ve süse dönüş isteği var. Bu bir tahmin; ölçülmüş bir veri değil.

Açık soru

Haber, çerçevelerin tarihinin bir şeyi açıkça gösterdiğini ortaya koyuyor: "doğru çerçeve" her dönemde başka bir şey anlamış. 1800'lerde yaldızlı Fransız çerçeve evrensel zarafet sayılmış, 1970'lerde altın çerçeveler boyanıp gri ahşapla değiştirilmiş. Bugün müzeler "özgün niyete" dönmeyi hedefliyor. Bu da kendi zevkimizin, sanatçının niyeti gibi görünen son kıyafeti olabilir mi? Bir resmi dört yüz yıl önceki çerçevesiyle görmek, resmin kendisini mi daha iyi anlatır, yoksa yalnızca bizim bugünkü merakımızı mı? Haber bu soruya yanıt vermiyor; ama sorunun kendisi, 37 boş çerçevenin önünde durunca daha anlaşılır oluyor.

Fotoğraf: Stanford White, CC0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Kültür Masası

Bu içerik, Yudum Kültür Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4255,4466,62İstanbul14°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiMutfakta hangi tipsin? Tencere kapağı açılıyorŞef misin, tarif bağımlısı mı, buzdolabı artisti mi, yoksa sipariş uygulamasının VIP üyesi mi? 8 soruda…
Günün burcuAkrepAkrep burcu, bugün içindeki gücü ve kararlılığı daha net hissedecek. 17 Kasım 2026, sezgilerinin her…

Günün sorusu

Kız Kulesi hangi ilçenin açıklarındadır?

Haftanın düellosu

Bu bölümde

Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →