Borges'in Aquilea'sı: Buenos Aires'i kuşatan film Invasión (1969)
Borges ve Bioy Casares'in fikrini Hugo Santiago filme çevirdi: Buenos Aires'e taşınan bir Troya hikâyesi, yıllarca kayıp sayılan Invasión.

Şehre beyaz önlüklü adamlar giriyor. Ordu üniforması yok, gürültü yok; yine de birkaç yıl içinde şehrin yönetimi başka ellerde. Şehrin adı Aquilea, yıl 1957. Orta yaşlı bir avuç adam, kendilerinden biraz yaşlı bir önderle birlikte gizli bir direniş örgütlemeye çalışıyor. Hugo Santiago'nun 1969'da çektiği siyah beyaz Invasión böyle başlıyor ve Aquilea, adı bu biçimde anılmasa da Buenos Aires'ten başka bir yer değil.
Filmin senaryosunda Jorge Luis Borges'in adı var. Hikâyeleri ve şiirleriyle tanıdığımız yazarın sinemayla kurduğu bu nadir bağ, Open Culture'da Colin Marshall'ın kaleme aldığı yazıyla yeniden gündeme geldi. Aşağıda filmin neden hâlâ konuşulduğunu, kimin neyi yazdığını ve yıllarca neden izlenemediğini, kaynaklarıyla ve bilinmeyenleri ayırarak anlatıyorum.
Bir yönetmen iki yazarın kapısını çalıyor
Hugo Santiago 1939'da Buenos Aires'te doğdu, 1959'dan itibaren Fransa'da yaşadı ve 2018'de Paris'te öldü. Cinema Tropical'ın anma yazısına göre 1959-1966 arasında Robert Bresson'un yardımcı yönetmenliğini yaptı. Shipwreck Library'deki Borges film dosyasına göre Santiago 1960'ların ortasında Adolfo Bioy Casares ve Borges'e ulaşıp birlikte bir film yapmak istediğini söyledi; anlaşmayı büyük ölçüde Bioy Casares sağladı. İki yazar bir özet kaleme aldı, senaryoyu ise Santiago geliştirdi ve film Buenos Aires'te çekildi.
Kimin adının nasıl yazıldığı kaynaklara göre değişiyor. İngilizce Vikipedi senaryoyu Santiago, Borges ve Bioy Casares'in ortak işi olarak gösteriyor. Festival des 3 Continents'in film sayfası ise senaryoyu Borges ve Santiago'ya yazıyor, fikri Borges ile Bioy Casares'e bırakıyor. Shipwreck Library, Borges'in diyaloglara da katkı verdiğini ve film müziği için Aníbal Troilo'nun seslendirdiği "Milonga de Manuel Flores"i yazdığını belirtiyor; bu bilgiyi yalnızca o kaynakta gördüm.
Troya bu kez Buenos Aires'te
Yazarların özeti, Shipwreck Library'nin aktardığına göre şöyle: Invasión, hayalî ya da gerçek bir şehrin, güçlü düşmanlarca kuşatılıp kahraman olmayabilecek birkaç adamca savunulmasının hikâyesidir. Bu adamlar sonuna kadar direnir, ama verdikleri mücadelenin bitmeyeceğinden kuşkulanmazlar. Open Culture'a göre Aquilea adı Akhilleus'u (Aquiles) çağrıştırıyor ve senaryo, Homeros'un kuşatılmış Troya'sını yüzyılın ortasındaki Latin Amerika'ya taşıyor.
Bioy Casares, filmi Mayıs 1969'da şöyle anlatmıştı (İngilizce Vikipedi'deki çeviriden aktarıyorum): Invasión, İlyada'nın temasını yeniden işliyor; fatihin kurnazlığını ve etkinliğini değil, kendi Troya'sını savunmaya hazır bir avuç dövüşçünün cesaretini öne çıkarıyor. Bu Troya Buenos Aires'e fazlasıyla benziyor; orada hep bir arkadaş grubu ve haklı, soylu amaçlar için mücadeleye çağıran bir tango vardır. "Homeros beni bağışlasın: yürek her zaman direnenlerin yanındadır." Bioy Casares, Santiago'nun olağanüstü bir film yarattığına inandığını da ekliyordu.
| Yönetmen | Hugo Santiago |
|---|---|
| Gösterim tarihi | 16 Ekim 1969, Arjantin |
| Oyuncular | Olga Zubarry, Lautaro Murúa, Juan Carlos Paz (Don Porfirio), Lito Cruz |
| Görüntü yönetmeni | Ricardo Aronovich (Adelqui Camuso ile birlikte) |
| Müzik | Edgardo Cantón |
| Biçim | Siyah beyaz, İspanyolca |
Tablodaki veriler İngilizce Vikipedi'nin film sayfasından alındı. Aynı sayfa, çekimlerin Buenos Aires'te, Boca Juniors'ın stadı La Bombonera dahil çeşitli mekânlarda yapıldığını söylüyor. Open Culture, Don Porfirio adlı karakterin soyut tavrıyla ve ağdalı edebî diliyle Borges'i andırdığını yazıyor.
Stadyum sahnesi ve kaybolan negatif
Film, Open Culture'a göre 1969'da Juan Carlos Onganía yönetimi altındaki Arjantin'de ortaya çıktı. Filmin istilacıları, John Coulthart'ın gözlemiyle, üslerini kentin atletizm stadyumuna kuruyor ve işlemleri işkenceyi de kapsıyor. Coulthart, birkaç yıl sonra Güney Amerika'da benzer stadyumların toplu infaz yerine dönüştürüldüğünü anımsatıyor. Open Culture'ın aktardığına göre 1976'da ordunun yönetime el koymasından sonra film resmî olarak yok sayıldı ve yalnızca yeraltı gösterimlerinde izlenebildi.
Negatifin akıbetine dair anlatımlar tam örtüşmüyor. İngilizce Vikipedi negatiflerin 1976-1983 arasında yitirildiğini yazıyor. Coulthart negatifin el konulup uzun yıllar dolaşımdan kaldırıldığını söylüyor. Shipwreck Library ise stadyum sahneleri yüzünden filmin yasaklandığını ve askerî yetkililerin 1978'de orijinal negatifin sekiz makarasını yok ettiğini yazıyor; bu ayrıntıyı başka bir kaynakta doğrulayamadım.
Film nasıl geri döndü? Tarih tutmuyor
Open Culture filmin 1990'larda Fransa'da bulunan kısmî kopyalardan yeniden bütünlendiğini yazıyor; Santiago'nun Fransa'ya yerleşmiş olması bu yolu akla yatkın kılıyor. Coulthart bugün dolaşan kopyaların 1999'daki restorasyona dayandığını söylüyor. Cinema Tropical ile Shipwreck Library ise 35 mm'lik bir kopyanın 2004'te bulunduğunu belirtiyor. Üç tarih de farklı, bu yüzden restorasyonun tek bir anı olup olmadığını, yoksa aşamalı bir çalışma mı sürdüğünü söyleyemiyorum.
Sonrası daha net: Vikipedi'ye göre 2000'de yapılan bir ankette film en iyi 100 Arjantin filmi arasında 38. sırada, 2022'de Mar del Plata Uluslararası Film Festivali'nde sunulan güncellenmiş ankette ise ikinci sıradaydı.
Borges kendi filmini nasıl gördü?
Burada kaynaklar birbiriyle çelişiyor. Shipwreck Library'ye göre Borges bitmiş filmden memnun kalmadı; Santiago'nun Fransız Yeni Dalga'sına erken yaklaşmasının kurguladıkları olay örgüsünün berraklığını bozduğunu düşünüyordu. Festival des 3 Continents'in sayfası ise Borges'e şu cümleyi atfediyor: "Invasión, gördüğüm başka hiçbir filme benzemiyor ve tümüyle yeni bir hayal gücü türünün ilk örneği olabilir." Cümlenin ne zaman, nerede söylendiğini bulamadım.
Coulthart bir başka ayrıntıya dikkat çekiyor: Borges 1969'a gelindiğinde neredeyse tamamen görme yetisini yitirmişti ve filmin hiçbir bölümünü kendi gözüyle izlememiş olabilir. Bu yüzden onun "gördüğüm" deyişini sözlük anlamıyla okumamak gerek. Borges ve Bioy Casares, Santiago ile 1974'te Les Autres için yeniden çalıştı; Cinema Tropical bu filmin Cannes'da yarıştığını yazıyor.
Türkiye'de film nerede?
Türkçede filmi ayrıntılı ele alan bir yazı bulamadım. Beyazperde'nin Nisan 2021'de yayımladığı MUBI program haberi, filmi 19 Mayıs tarihli satırda "İstila (Invasión, 1969)" adıyla anıyor. Türkiye'de başka bir gösterimini veya Türkçe altyazılı bir kopyasını doğrulayamadım.
Açık kalan soru
Filmin içinde Borges'in payı nerede bitiyor, Bioy Casares'inki ve Santiago'nunki nerede başlıyor? Elimizdeki kaynaklar yalnızca özetin iki yazarca yazıldığını, senaryonun Santiago'nun elinden çıktığını söylüyor. Ayrıca Borges'in diyaloglardaki payını gösteren bir el yazması ya da taslak da bulamadım. Böyle bir belge ortaya çıkarsa, kuşatılmış şehir fikrinin Borges'in başka metinleriyle ne kadar örtüştüğü daha somut tartışılabilir.
Fotoğraf: Eduardo Comesaña, Public domain, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/borges-invasion-1969-hugo-santiago-aquilea.html — Yazdırma tarihi:




















