Satranç tahtasında üç nokta bir doğruda olmasın: açık kalan soru
Dudeney'in 16 piyonluk bulmacası büyük ızgaralarda hâlâ çözülmedi: sınır 2n mi, yoksa yaklaşık 1,81n mi? Bilgisayar ve kanıt cephesinden son durum.

Sekize sekiz bir satranç tahtası, elinizde de 16 piyon var. Piyonları karelere öyle dizeceksiniz ki hiçbir üçü, hangi eğimde olursa olsun, tek bir düz çizgi üzerinde kalmasın. Yalnızca satırlara, sütunlara ve köşegenlere bakmak yetmez; iki piyonun merkezinden geçen her doğru, üçüncü bir piyona değmemeli. Bu bulmaca İngiliz bulmaca yazarı Henry Dudeney'e dayanıyor ve yaklaşık 120 yıldır matematikçilerin canını sıkıyor.
Scientific American'da Lyndie Chiou'nun anlattığına göre sorunun büyük hali hâlâ açık: kare bir ızgara büyüdükçe, üç noktanın doğrusal olmaması koşuluyla yerleştirilebilecek en fazla nokta sayısı bilinmiyor. Bu yazıda sorunun neden göründüğünden zor olduğuna, bilgisayarların ne kadar yol aldığına ve hâlâ birbiriyle yarışan iki tahmine, yani 2n ile yaklaşık 1,81n tahminine bakıyoruz.
Sorunun iskeleti: en fazla 2n nokta
n × n boyutlu bir ızgarayı düşünün. Her satıra en fazla iki nokta koyabilirsiniz, çünkü üçüncü nokta aynı yatay doğruya düşer. n satır olduğuna göre toplam 2n noktayı aşamazsınız. Bu sınır, güvercin yuvası ilkesi denen basit bir sayma düşüncesinden çıkıyor ve herkesin kabul ettiği tek kesin üst sınır.
Asıl soru şu: 2n noktaya gerçekten ulaşılabiliyor mu? Küçük tahtalarda evet. Dudeney'in 8 × 8 tahtası için 16 piyonluk bir dizilim var. Soru, ızgara büyüdükçe bu cömert sınırın tutup tutmadığı.

Zorluk nerede?
Kaliforniya Üniversitesi Irvine'den David Eppstein'a göre sorunu zorlaştıran şey yatay ve dikey doğrular değil. Asıl sorun, tahtanın içinden geçen sayısız başka eğimdeki doğru. Her yeni nokta, daha önce konmuş noktaların oluşturduğu çok sayıda doğruyu da hesaba katmak zorunda.
Küçük ızgarada insan sezgisi işe yarıyor. Aralarında Serge Belongie'nin de olduğu araştırmacılar, simetri hilelerinden yararlanarak elle iyi dizilimler bulunabileceğini söylüyor. Ancak ızgara büyüdükçe olasılıklar patlıyor ve elle arama imkânsızlaşıyor.
Erdős'ün parabolü ve 1,5n
Matematikçi Paul Erdős, 1950'lerde sorunu cebire taşıdı. Asal bir p sayısı seçip noktaları (i, i² mod p) biçiminde, yani bir parabol üzerinde diziyorsanız, hiçbir üç nokta doğrusal olmuyor. Bu yöntem 2n değil, yaklaşık n nokta veriyor; yani sınırın yarısı. Yine de ilk kanıtlanmış genel yapıydı. Sonradan 1975'te Hall ve arkadaşlarının hiperbol temelli çalışması bunu yaklaşık 1,5n noktaya çıkardı.
İki karşıt tahmin
Richard Guy ve Patrick Kelly, 1968'de yeterince büyük ızgaralarda 2n'ye ulaşılamayacağını, sınırın yaklaşık 1,81n olacağını öne sürdü. Bu bir kanıt değil, deneysel gözleme dayanan bir sezgi. Karşı görüşte olanlar da var: Oxford Üniversitesi'nden Peter Keevash, kişisel olarak 2n'nin doğru olduğunu düşündüğünü, çünkü iyimser biri olduğunu söylüyor.
Aradaki fark küçümsenecek gibi değil. Eğer 2n her ızgara için mümkünse, iyi bir yapı, sonsuz sayıda boyut için aynı zarif kurala bağlanabilir. Guy ve Kelly haklıysa, büyük ızgaralarda kimse 2n noktaya varamaz ve sınırın neden başka bir sayı olduğunu açıklamak gerekir.
Bilgisayarlar nereye kadar götürdü?
Thomas Prellberg'in Şubat 2026'da arXiv'e koyduğu önbasım, kısıt sağlama programlaması denen bir yöntemle çalışıyor. Özetine göre, n ≤ 60 olan bütün ızgaralarda 2n noktalık dizilimler gösteriliyor ve 2n'nin bilinmediği en küçük n, 47'den 61'e çıkıyor. Scientific American'ın aktardığına göre Marijn Heule ve Prellberg'in rekorları daha da ileri taşıdığı biliniyor. Ancak makaledeki rekor sayıların sırası bizim kaynaklarımızla birebir doğrulanamadığı için burada kesin bir rakam vermiyoruz.
Peki küçük ızgaralar neden belirleyici değil? Çünkü Guy-Kelly tahmini ancak çok büyük n değerlerinde belirgin hale geliyor. Scientific American'a göre Prellberg'in hesapları, çözüm sayısının n ≈ 493 civarında bir azalış göstermesi gerektiğine işaret ediyor; yani bu kadar büyük bir ızgaraya ulaşılana dek sorunun kesin yanıtı bilinemeyebilir.
Kardeş problemde ilerleme
Temmuz 2026'da arXiv'e yüklenen bir çalışmada Ghosal, Goenka, Grebennikov, Keevash, Kwan ve Pham, sorunun genelleştirilmiş halini ele aldı: hiçbir k+1 noktası doğrusal olmasın. k ≥ 3 için, yeterince büyük n'de en fazla nokta sayısının tam olarak kn olduğunu kanıtladılar. Yani 2 yerine 3 ve üzeri için, "sınır ulaşılabilir" tahmini doğrulanıyor. Ekip aynı çalışmada, Erdős ve Purdy'nin bir çemberde dört nokta bulunmasın sorusuna da 2n − o(n) noktalık yapı ekledi.
Fakat bu, Dudeney'nin k = 2 durumunu çözmüyor. Keevash'a göre sonuç, yöntemin bu duruma doğrudan uygulanamadığını gösteriyor; ya yöntemi daha akıllıca kullanmanız ya da tümüyle farklı bir yöntem bulmanız gerek.
Yapay zekâ çözer mi?
Belongie, yapay zekânın sorunu ne zaman çözeceğini ve nasıl çözeceğini merak ettiğini söylüyor: parlak bir içgörüyle mi, yoksa ruhsuz bir kaba hesapla mı? Eppstein'a sorunun çözülüp çözülmeyeceği soruluyor ve yanıtı kısa: bilmiyorum.
Açık soru
Bu bulmacanın cazibesi, kuralının bir çocuğa anlatılabilecek kadar yalın olmasında. Aynı anda, 2n sınırının her ızgara için mümkün olup olmadığı sorusu hâlâ yanıtsız. Ya yeni bir yapı bulunacak ya da büyük bir n için sınırın altında kalındığı gösterilecek. Hangisi çıkarsa çıksın, 120 yıllık bir satranç tahtası sorusuna kesin bir yanıt verilmiş olacak.
Fotoğraf: David Eppstein, Public domain, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/satranc-tahtasinda-uc-nokta-bir-dogruda-olmasin.html — Yazdırma tarihi:




















