Seneca'nın ilk mektubu: bir hayat dersi değil, tutulmuş bir kayıp defteri

Üç kayıp biçimi, bir de dördüncüsü

Mektubun ilk bölümünde Seneca zamanın nasıl eksildiğini üç ayrı fiille anlatır: quaedam tempora eripiuntur nobis, quaedam subducuntur, quaedam effluunt. Türkçe çevirilerde bu üçü çoğu zaman «alınıyor, çalınıyor, akıp gidiyor» diye düzleşir; Latincede üçü de ayrı bir kayıp mekaniğini tarif eder.

Asıl sürpriz bu üçlünün hemen ardından gelir: Turpissima tamen est iactura quae per neglegentiam fit — «yine de en yüz kızartıcı kayıp, umursamazlıktan doğandır.» Yani listenin dışında bir dördüncü kategori vardır ve fail orada bellidir: sen. Seneca'nın ağır bastığı yer, elinden alınan zaman değil, kendi bıraktığın zamandır.

Bölümün son cümlesi de sanılandan keskindir. Yaygın Latince metinde şöyle geçer: magna pars vitae elabitur male agentibus, maxima nihil agentibus, tota vita aliud agentibus — hayatın büyük bölümü kötü işler yaparken, en büyük bölümü hiçbir şey yapmazken, hayatın tamamı ise başka bir şey yaparken akıp gider. Küçük bir not: Richard Gummere'in 1917 tarihli ve bugün hâlâ en çok dolaşan İngilizce çevirisi ilk iki sıfatı ters çevirir, «en büyük bölüm kötü iş yaparken» der. The Latin Library ve latin.it'te yayımlanan Latince metinlerde sıralama yukarıdaki gibidir.

«Giderlerimin hesabı tutuyor»

Mektubun dördüncü bölümünde Seneca, öğüt veren kişinin kaçınmayı en çok isteyeceği soruyu kendi sorar: peki sen ne yapıyorsun? Cevabı bir muhasebe cümlesidir: ratio mihi constat impensae — «giderlerimin hesabı tutuyor.» Devamı daha da açıktır: causas paupertatis meae reddam, yani «yoksulluğumun nedenlerini sayabilirim.» Seneca hiçbir şey kaybetmediğini söylemiyor; neyi, neden ve nasıl kaybettiğini söyleyebildiğini söylüyor.

Metnin kelime dağarcığı tek bir yerden gelir. Possessio (mülkiyet), debere (borçlu olmak), reddere (geri ödemek), imputari (hesaba yazılmak), reparabilia (yerine konabilir olanlar), impensa (gider), parsimonia (tutumluluk). Mektup, atalardan geldiği söylenen bir deyişle kapanır: sera parsimonia in fundo est — «fıçının dibinde tutumluluk geç kalmıştır.» Gummere'in çevirisine düşülen not bu deyişi Hesiodos'un İşler ve Günler metnindeki 369. dizeye bağlar.

Kendine «yoksul» diyen adamın serveti

Mektubu ilginç kılan gerilim burada başlar. Tacitus, Yıllıklar'ın 13. kitabında Seneca'nın çağdaşı Publius Suillius'un ona yönelttiği sert eleştiriyi aktarır. Church ve Brodribb'in klasik İngilizce çevirisinde Suillius şunu sorar: hangi bilgelik ya da hangi felsefe kuralı sayesinde Seneca, hükümdarın gözdesi olduğu dört yıl içinde üç yüz milyon sesterz biriktirmiştir? Devamında Suillius, Roma'da çocuksuz kişilerin vasiyetlerinin adeta Seneca'nın ağına düştüğünü, İtalya'nın ve eyaletlerin sınırsız faizle kurutulduğunu ileri sürer.

Bu aktarımın sınırını açıkça yazmak gerekir: sözler Tacitus'un kaleminden, Seneca'ya husumet besleyen birinin ağzından geliyor ve üç yüz milyonluk rakamın bağımsız bir doğrulaması yok. Ama mektubu okurken önemli olan, iddianın doğruluğu değil; Seneca'nın bu gerilimi saklamak yerine metnin merkezine koymuş olması. Para tarafında varlıklı olan adam, zaman tarafında kendine «yoksul» diyor ve tek gerçek mülkün hangisi olduğunu söylüyor: Omnia, Lucili, aliena sunt, tempus tantum nostrum est — «Her şey el malıdır Lucilius, yalnız zaman bizimdir.»

Aynı bölümde alıntılarda pek görünmeyen bir cümle daha var: zaman, minnettar bir kişinin bile geri ödeyemeyeceği tek borçtur. Seneca'nın çizdiği tabloda insanlar en ucuz, yerine kolayca konabilecek şeylerin hesabını tutar; tek yeri doldurulamayan şeyi ise borç bile saymaz.

Çiçek koparmak ile el koymak

Zaman üzerine en bilinen Latince söz Seneca'nın değildir: carpe diem, Horatius'un MÖ 23'te yayımlanan Odlar kitabındaki 1.11 numaralı şiirden gelir — carpe diem, quam minimum credula postero. Carpō fiili «koparmak, devşirmek» demektir; olgunlaşmış meyveyi ya da çiçeği toplama görüntüsü taşır ve Horatius'un Epikurosçu arka planıyla okunur.

Seneca aynı fikri anlatırken bambaşka bir fiil kullanır: omnes horas complectere … si hodierno manum inieceris — «bütün saatleri kavra… bugünün üstüne elini koyarsan.» Manum inicere, bir şeye el koymak, sahiplenmektir; mektubun açılışındaki vindica ile aynı dünyaya aittir.

Bundan sonrası kaynağın değil, bu satırların yorumu: iki benzetme iki ayrı felsefe taşır. Carpe diem'de gün bir meyvedir, tadılır ve biter; değeri hazzındadır. Seneca'da gün bir maldır; geri alınır, elde tutulur, hesabı verilir. Biri anın tadına, öteki anın sahipliğine bakar. Türkçede ikisi de aynı torbaya, «anı yaşa» torbasına atılıyor; oysa biri okuru sofraya, öteki defterin başına çağırıyor.

Zaman yönetimi kültürünün ıskaladığı yer

Modern verimlilik alışkanlıkları — takvim blokları, odak sayaçları, yapılacaklar listeleri — Seneca'nın üçlü tasnifinden ilk ikisine çalışır: boş geçen zamanı doldurur, kötü yapılan işi hızlandırır. Üçüncüsüne, aliud agere'ye, yani «yapılması gerekenden başkasını yapmak»a dokunmaz. Hatta daha verimli bir aliud üretir: yanlış işi daha az sürtünmeyle, daha çok memnuniyetle yapmayı sağlar.

Seneca'nın ölçütü verim değil, farkındalıktır: Quem mihi dabis qui aliquod pretium tempori ponat, qui diem aestimet, qui intellegat se cotidie mori? — «Bana zamanına bir fiyat biçen, gününün değerini hesaplayan, her gün biraz öldüğünü anlayan birini göster.» İstenen şey bir yöntem değil, bir muhasebe alışkanlığı: kaybı görünür kılmak.

Kapaktaki yüz büyük ihtimalle o değil

Kitapçı raflarına bakınca işe yarayan küçük bir ek bilgi. Seneca kitaplarının kapağını onlarca yıldır süsleyen çökük yanaklı, kırış kırış bronz kafa muhtemelen Seneca değil. O büst 1754'te Herculaneum'da bir bahçede bulundu, uzun süre Seneca sanıldı, yanlış anlaşılınca «Pseudo-Seneca» adını aldı; bugün daha çok Hesiodos ya da Aristophanes'i canlandıran hayali bir portre olarak değerlendiriliyor.

Kimliği kesin sayılan tek Seneca portresi Berlin'deki Antikensammlung koleksiyonunda: bir yüzünde Sokrates, öbür yüzünde Seneca bulunan, MS 3. yüzyıla tarihlenen çift herm. Seneca'yı kesinleştiren şey yüz hatları değil, büstün yanındaki Latince yazıt. Diğer bütün Seneca temsilleri bu tek örneğe bakılarak değerlendiriliyor.

Açık kalan soru

Seneca defteri kapatmaz. Dördüncü bölümde kendini «yoksul» ilan ettikten sonra ekler: benim durumum kendi kusuru olmadan darlığa düşenlerinki gibi; herkes anlayış gösterir, kimse yardıma koşmaz. Mektup bir çözümle değil, bir itirafla biter.

Geriye şu soru kalıyor: bir günün değerini hesaplamak ile onu daha verimli kullanmak aynı şey mi, yoksa birbirinin tam tersi mi? Seneca'nın metni ikincisinden yana görünüyor — çünkü hesap tutmak kaybı kabul etmeyi gerektiriyor, verimlilik ise kaybı görünmez kılmayı vaat ediyor.

Fotoğraf: Calidius, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons