Kıbrıs'ta bir tapınak duvarında lazerle ortaya çıkan 23 gemi kazıması

Ama asıl haber sayı değil, takvim. Bu gemiler bugüne kadar Tunç Çağı'nın sonuna ait tek bir anın kaydı sayılıyordu. Yeni çalışma, duvarın yüzyıllar boyunca, Tunç Çağı'ndan Demir Çağı'na geçiş boyunca kazınmaya devam ettiğini savunuyor. Yani bu cephe bir fotoğraf değil, kuşaklar boyunca üstüne yazılan bir defter.

Taşın derinliğini ve açısını okuyan yöntem

Kullanılan teknik, adı sık karıştırılan yöntemlerden biri: karadan yapılan lazer tarama. Ekip, FARO Focus3D X330 adlı faz kaymalı tarayıcıyı sehpaya sabitleyip taşa hiç dokunmadan yüzeyin milyonlarca noktasını ölçtü. 2024'te 1 No'lu Tapınak'ın güney cephesinde sekiz tarama yapıldı: en az bir gemi taşıyan yedi ortostat bloğu ve T1.8 adı verilen küçük bir blok.

Asıl iş taramadan sonra başlıyor. Ham veri önce tarayıcının kendi yazılımı ve açık kaynaklı MeshLab ile yüzeye dönüştürüldü, sonra arkeolojik nesneler için geliştirilen GigaMesh programında iki basit ölçüye vuruldu: düzleme uzaklık ve düzleme açı. Birincisi bir çiziğin ne kadar derin olduğunu, ikincisi hangi açıyla kazındığını renk skalasıyla gösteriyor. Aradaki fark hayati: doğal çatlak ile alet ucunun bıraktığı iz, derinlik ve açı bakımından tutarlı davranmıyor. Blokların ağır aşınmış yerleri modelden çıkarılmasa, derin yara izleri sığ çizikleri bastırıyordu.

Ekip kendi sonucunu da dereceledi: her iz, gemi olduğuna dair güven düzeyine göre 1 (düşük) ile 3 (kesin) arasında etiketlendi. 23 yeni kazımanın dokuzu 3. düzey, altısı 2. düzey, sekizi 1. düzey. Yöntem eklemekle kalmadı, çıkardı da: 1982'de "gemi olabilir" diye A ve B harfleriyle işaretlenen iki iz, kesim açısı nedeniyle alet izi değil taştaki hasar çıktı.

British Columbia Üniversitesi'nden Caroline Barnes, Phys.org'a verdiği açıklamada sonucun sürpriz olduğunu söylüyor: "Gemileri fark ettiğimizde müthiş heyecanlandım. Onları bulmayı beklemiyorduk; projeye girerken niyetimiz, adadaki Geç Tunç Çağı taş işçiliğine dair daha geniş çalışmamıza katkı olsun diye blokları lazerle taramaktı."

Sarı kum taşından tek bir blok takvimi değiştirdi

Tarihlemeyi asıl sarsan bulgu, gemi ikonografisi çalışmalarına bugüne kadar hiç girmemiş bir taş: T1.8. Bu blok, tapınağın güneydoğu girişinin yanına sonradan konmuş bir onarım parçası ve sarı kum taşından. Oysa yapının Geç Tunç Çağı blokları, körfezin 20 kilometre ötesindeki Koronia oluşumundan getirilen beyaz kireç taşından. Kazı yayınlarına göre sarı kum taşı Kathari'de ancak Tunç Çağı'nın bitiminden sonra kullanılmaya başlıyor.

Makalenin izlediği tabakalanma okumasına göre T1.8, bir yıkım evresinin ardından yapılan onarımda, ortostatların dikilmesinden yaklaşık 150 yıl sonra yerine konuldu. Üzerinde iki gemi kazıması var. Sonuç basit ve rahatsız edici: cephe tek seferde, tek elden kazınmış bir kompozisyon olamaz. Bir kısım gemi tapınağın ilk döneminde kazındıysa, diğerleri çok sonra eklenmiş demektir.

Yazarlar burada tek görüş olmadığını da saklamıyor. Onarımın tarihi için daha geç bir öneri de var; ekip, blokla kesişen basamakların konumu bu öneriyle uyuşmadığı için eski kazı raporunun tabakalanmasını tercih ettiğini açıkça yazıyor.

Duvardaki filo: altı tip gemi

Kazımalar, gövde biçimi ve bodoslama duruşlarına göre altı gruba ayrıldı. Aşağıdaki tablo, makalede verilen grup tanımları ve en yakın benzerlerinden derlendi.

Bu dağılım kendi başına bir liman anlatısı. 3. grubun temsil ettiği mnš, Levant kıyısının uzun ömürlü yük gemisi; küpeştesi boyunca uzanan hasır örgü korkuluğuyla tanınıyor. 5. grubun benzerleri ise yalnız biçimde değil, kullanımda da örtüşüyor: Akko'da aynı tipten dört gemi, küllerle dolu bir çukurun yanındaki taşınabilir sunağın yüzüne üst üste kazınmış. Yani Kition'daki duvar, Güney Levant kıyısıyla ortak bir alışkanlığı paylaşıyor.

6. grup ayrı bir sürpriz veriyor. Bu kadırga tipi aynı duvarda hem erken hem geç biçimiyle duruyor: bir örnekte baş bodoslaması hâlâ dimdik ve gövdeye kaynaşmamış, yani Tunç Çağı'nın alışıldık çizimi; diğerlerinde üçgen bir baş ve içe kıvrık boynuz biçiminde bir figür beliriyor. Bir gemi biçiminin zaman içindeki değişimini tek bir anıtın üzerinde izleyebilmek sık rastlanan bir şey değil.

Antalya açıklarındaki batıkla kesişen ayrıntı

Hiçbir gruba girmeyen tek örneklerden biri Türkiye'ye bağlanıyor. 1982.18 numaralı kazıma, 1 No'lu Tapınak'ta arma donanımını (baş ve arka ıstralya) direk yatağıyla birlikte gösteren tek gemi. Bu direk yatağının yan destekleri eğik; Levant ve Ege örneklerindeki kare ya da dikdörtgen yataklardan farklı olarak üçgen görünüyor ve bu ayrıntı şimdilik yalnız Kıbrıs'ta saptanmış.

Makaleye göre bu kazımanın en yakın iki benzerinden biri Ugarit'ten bir mühür, diğeri Uluburun batığından çıkan bir bakır külçenin üzerine kazınmış gemi işareti. Uluburun, Antalya'nın Kaş ilçesi açıklarında yatan ve Tunç Çağı denizciliğinin en zengin kaydı sayılan batık. Nautical Archaeology Enstitüsü'nün verilerine göre gemi MÖ 1320 civarına tarihleniyor, 1984-1994 arasında kazıldı ve yükünde öküz derisi biçimli 354 bakır külçe vardı. Aynı batık, 3. grubun temsil ettiği mnš için de kanıt üretiyor: o gemilerin çizimlerdeki hasır korkuluğunun gerçek kalıntıları Uluburun'da bulunmuştu.

Başka bir deyişle Larnaka'daki duvara kazınan gemiler, Kaş açıklarında batan yükle aynı deniz dünyasının parçası. Kıbrıs'ın güneydoğu kıyısı, Levant limanları ve Anadolu'nun güney kıyısı o yüzyıllarda tek bir ağın düğümleriydi.

Gemilerin altındaki nokta sıraları

Duvarda gemilerden başka bir şey daha var: sıra sıra nokta. 1985 yayınında yedi sıra çizilmiş ama üzerinde durulmamıştı. Yeni çalışma, bu noktaların matkapla değil sivri uçlu bir aletle, çoğu zaman derin biçimde açıldığını söylüyor. Gemiler çoğunlukla blokların üst yarısındayken noktalar taşların alt kenarlarına yakın ve genellikle omurga çizgisinin biraz altında toplanıyor.

Yazarlar anlamlarından emin olmadıklarını yazıyor; en makul okuma, denizin kendisi, yani dalga kırışıkları ya da su yüzeyinde parlayan ışık. Makale benzer motifleri Geometrik dönem Yunan çanak çömleğinde, MÖ 8. yüzyıl Asur kabartmalarında, Tiryns'ten bir mühür yüzükte ve Kea adasındaki Aya İrini freskinde denizin üstüne beyaz noktalar hâlinde işlenmiş ışık yansımalarında gösteriyor. Ardından da kendi zayıf noktasını işaret ediyor: bu örneklerin hiçbiri Kition'la tarih bakımından yakın değil.

Neyi hâlâ bilmiyoruz

Çalışmanın kendi koyduğu sınırlar açık. Yeni kazımaların sekizi en düşük güven düzeyinde; yani bir kısmı gemi olmayabilir. Taşlar yerine konmadan önce mi kazındı, konduktan sonra mı, bilinmiyor; T1.8 ve sunak blokları zemine çok yakın durduğu için yerinde kazımak zahmetli, ama imkânsız değil. Biçime bakarak tarihlemek de kaba bir ölçü: makale bütün gemiler için son sınırı Kıbrıs-Arkaik dönemin ikinci evresine koyarken bunun ancak genel bir sonuç olduğunu söylüyor.

Kazıyanların kim olduğu ise büsbütün belirsiz. Yazarlar iki olasılığı da açık bırakıyor: gemileri yolculuk öncesi ya da sonrası adak niyetine kazıyan denizciler; ya da limandan gemileri seyreden, gördüğü siluetleri duvara aktaran insanlar. Dağınık görünüm tek elden çıkmadıklarına işaret ediyor. Ama makalenin altını çizdiği bir ayrıntı var: bu cephede gemiler ve noktalar dışında hiçbir resim yok. Demek ki "grafiti" sözcüğünün çağrıştırdığının aksine bu, gizlice yapılan bir karalama değil, yerleşimin en gösterişli yapısının duvarında hoş görülen, hatta o yüzeye ayrılmış bir uğraştı.

Ekip bulguları sanal gerçeklikle yeniden kurgulanmış bir tapınak modeline taşıyor; gemileri ait oldukları duvara, ait oldukları yüksekliğe geri koyduğunuzda kimin neyi görebildiği ölçülebilir hâle geliyor. Geriye daha zor bir soru kalıyor: Aynı duvara üç yüzyıl boyunca gemi kazımayı sürdüren bir topluluk bunu bir dua olarak mı, bir kayıt olarak mı, yoksa bir aidiyet işareti olarak mı yapıyordu? Bu arada taş aşınmaya devam ediyor; 2024 taraması, bir gün çizgiler tümüyle silindiğinde elimizde kalacak tek nüsha olabilir.

Fotoğraf: JERRYE AND ROY KLOTZ MD, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons