Bir milyar Usenet mesajı yeniden aranabilir: internetin 1981'den kalan hafızası

Usenet neydi, neden bu kadar büyüdü?

Usenet'i bugünün forumlarının atası gibi düşünmek mümkün, ama önemli bir farkla: tek bir sitede durmuyordu. Mesajlar, konu başlıklarına göre ayrılmış "haber gruplarına" (newsgroup) gönderiliyor ve sunucudan sunucuya kopyalanarak dünyaya yayılıyordu. Gruplar da hiyerarşik adlar taşıyordu; örneğin sci.math ve sci.physics, bilim başlıklarını toplayan sci.* dalının altındaydı.

Vikipedi'deki Usenet maddesine göre fikir 1979'da Duke Üniversitesi'nden Tom Truscott ve Jim Ellis'ten çıktı. İkili, yerel bir duyuru programının yerine geçecek bir sistem arıyordu; komşu Kuzey Karolina Üniversitesi (Chapel Hill) ile bağlantıyı Steve Bellovin'in yazdığı kabuk betikleriyle kurdular. Sistem 1980'de kamuya açıldı ve ilk yılında 50 üye siteye ulaştı. Aynı maddeye göre 1983'te 500'ü aşkın bilgisayardan binlerce kişi katılıyordu, 1984'te bu sayı 940'a yaklaştı.

Arşivi kim, nasıl kurdu?

Usenet-Rewind, Erie Data Systems adlı şirketin hizmeti. Kurucu Craig J. Stadler, Tedium'a verdiği demeçte Usenet'le yirmili yaşlarının başında tanıştığını ve araştırma yaparken Smith'in yaşadığı engellere kendisinin de takıldığını anlatıyor: "Bulduğum kaynakların hiçbiri araştırma açısından istediğime yakın bile değildi." Stadler'in son on beş yılı, açık kaynaklı hızlı arama platformu Apache Solr ile arama motoru mimarisi kurmakla geçmiş.

Smith'in aktardığına göre Stadler veri toplamaya tam bir yıl harcadı ve bunu "hiçbir taşı kaldırmadan bırakmama" yaklaşımı diye tarif ediyor. "Çok sayıda arşiv, döküm, yedek ve bağış işin içine girdi," diyor Stadler. "Boşlukları doldurmak ve yeni kamuya açık Usenet verisini almak için bir NNTP tarayıcısı da yazdım." NNTP, Usenet mesajlarının sunucular arasında taşındığı protokolün adı; tarayıcı, bugün hâlâ açık olan sunuculardan yeni mesajları topluyor.

Arşiv yalnızca metinden oluşuyor. Usenet'in 1990'larda dönüşümünde büyük rol oynayan dosya paylaşım grupları burada yok: Smith, alt.binaries dalından hiçbir gruba rastlamadığını, kodlanmış dosya bölümlerinin yerinde yalnızca kaldırıldıklarını belirten bir not bulduğunu yazıyor.

Kayıt sayısı her gün büyüyor; farklı yayınlardaki rakamlar bu yüzden birbirini tutmuyor:

Hizmet ticari. Smith'e göre yeni hesapla sınırlı sayıda ücretsiz arama yapılabiliyor, ciddi kullanım için aylık 9,99 dolarlık plan gerekiyor; programlı erişim (API) sunan üst plan ise aylık 39,99 dolar.

Google Groups'un bıraktığı boşluk

Usenet'in web üzerinden aranabilir ilk büyük arşivi yeni değil. Vikipedi'ye göre bu iş Mart 1995'te Deja News ile başladı; veritabanını Şubat 2001'de Google satın aldı. Google Groups'taki arşiv Mayıs 1981'e kadar iniyor. En eski bölüm, Toronto Üniversitesi'nde Henry Spencer'ın sakladığı mesajlardan oluşuyor ve Batı Ontario Üniversitesi aracılığıyla Google'a bağışlandı.

Ancak Google 22 Şubat 2024'ten itibaren yeni Usenet içeriğini kabul etmeyi bıraktı; eski mesajlar görüntülenebilir kaldı. Smith, arşivin durduğunu ama şirketin aramayı yalnızca en temel sıralama seçenekleriyle sınırlayarak "gereksiz yere işlevsizleştirdiğini" savunuyor. Ona göre UsenetArchives.com gibi girişimler de aramayı düzgün çalıştıramadı; Giganews'un derin arşivi ise sıradan kullanıcıya göre tasarlanmamış.

Usenet'ten IRC'ye uzanan bağ

IRC kullanıcıları için hikâyenin tanıdık bir yanı var. Vikipedi'deki IRC maddesine göre Jarkko Oikarinen, IRC'yi Ağustos 1988'de Finlandiya'daki Oulu Üniversitesi'nde yazdı. Amacı yönettiği ilan panosu yazılımına Usenet tarzı haberleri ve gerçek zamanlı tartışmayı eklemekti; ilk tamamladığı parça sohbet bölümü oldu. İlk IRC ağı, tolsun.oulu.fi adlı tek bir sunucuda çalışıyordu.

İki dünya sonraki yıllarda da iç içe kaldı. Smith, 1990'ların ortasında MTV'nin ünlülerle önce AOL'de, sonra IRC'de moderatörlü sohbetler düzenlediğini, bu sohbetlerin çoğunun unutulduğunu ama dökümlerinin Usenet'e kopyalandığını yazıyor. Birkaç dakikalık aramayla Iggy Pop'tan Mike Judge'a pek çok döküm bulmuş. Bir sohbet saniyeler içinde akıp giderken, birinin onu kopyalayıp bir haber grubuna yapıştırması sayesinde bugün okunabiliyor.

Otuz yıl önce yazılanın sahibi kim?

Arşivin öbür yüzü mahremiyet. Smith, 1990'ların sonundaki e-posta adresini aratınca kendi eski gönderilerini bulduğunu anlatıyor: şarkı sözleri, yanıt almamış şakalar, kariyer tavsiyesi istekleri. Bunların hiçbiri, ona göre, 25 yıl sonra kalıcı kaydın parçası olacağı düşünülerek yazılmamıştı.

Usenet'in arşivlenmesi bu kaygıyı ilk kez doğurmuyor. Vikipedi'nin aktardığına göre kullanıcılar mesajlarına "X-No-Archive: Yes" başlığı ekleyerek arşivlenmemeyi isteyebiliyordu; ama bu yöntemin kendisi de tartışmalıydı. Usenet-Rewind'in bu başlığı nasıl ele aldığına dair okuyabildiğimiz bir açıklama yok. Stadler, Smith'e sitedeki, ABD telif yasası DMCA'ya dayanan kaldırma başvurusu yolunu gösteriyor; ilgili sayfadaki uyarı ise açık: dizinden çıkarılmak, içeriği Usenet'in kendisinden silmiyor.

Büyük dil modelleri meselesinde Stadler net konuşuyor: "Bildiğimiz kadarıyla bu verinin bir büyük dil modelinde kullanılması hukuken uygun değil ve klasik sözcük tabanlı aramanın ötesine geçmek gibi bir niyetimiz yok." Yine de API erişimi, araştırmacıların haber gruplarını toplu olarak incelemesine kapı aralıyor.

Smith yazısını bir soruyla bitiriyor: Bir şey hem önemli bir kaynak hem de olası bir mahremiyet ihlali olabilir mi? Tarihçiler için Usenet, web öncesi internetin gündelik dokusunu gösteren eşsiz bir kayıt. O mesajları yazanların çoğu içinse aynı kayıt, unutulduğunu sandıkları bir gençliğin aranabilir hâli. Arşiv büyüdükçe, kaldırma taleplerinin bu dengeyi ne ölçüde değiştireceğini zaman gösterecek.

Fotoğraf: Jason Scott, CC BY 2.0, Wikimedia Commons