Abdulmelik el-Esmaî

Abdulmelik el‑Esmaî, gerçek adıyla Ebû Sa‘îd Abdülmelîk bin Kureyb el‑Esmâ‘î el‑Bâhilî, 740 yılında Basra’da doğmuş ve 828 (bazı kaynaklarda 831) yılında aynı şehirde vefat etmiştir. Eğitimini genç yaşta alıp, dönemin en seçkin ilim merkezlerinden biri olan Basra Okulu’nda Ebû Amr bin, İsa bin Ömer ve Halil bin Ahmed gibi ünlü âlimlerden Arap dili ve edebiyatı üzerine dersler görmüştür. Bu ortam, onun çok yönlü bir bilim insanı olmasını sağlayarak zooloji ve filoloji alanlarında derinleşmesine olanak tanımıştır.

El‑Esmaî, Arap dilinin inceliklerini ve şiir geleneğini öğrenmek amacıyla çöllerdeki bedevilerle uzun süre yaşamış, onlarla birlikte seyahat ederek farklı lehçeler ve sözlü gelenekleri hafızasına kazımıştır. 13. yüzyılda İbn Hallikân, onu “Arap dilinin tam bir ustası” ve “sözlü tarihin ve nadir ifadelerin en seçkin aktarıcısı” olarak nitelendirmiştir; anlatımı, birçok maceranın toplanmış anekdotlarını içerir.

Hayatı boyunca çok sayıda eser kaleme almış olan el‑Esmaî, Arap dili ve edebiyatına dair temel kaynaklar yaratmıştır. Kitâbü’l‑Hayl, Kitâbü’n‑Nebât, Fuḥûletü’ş‑şu‘arâʾ ve Kitâbü’l‑İbil gibi eserleri, dilin yapısını ve kültürel bağlamını anlamak isteyenler için hâlâ başvuru noktasıdır. Ayrıca, Banu el‑Abbâs dönemine kadar uzanan İslam öncesi ve İslam sonrası şairlerin beyitlerini ezberleyip düzenleyerek, erken Arap edebiyatının korunmasına büyük katkı sağlamıştır; kendi şiir üretimi sınırlı olsa da, bu derlemeler sayesinde pek çok şairin eserleri günümüze ulaşmıştır.