Abdurrahman es-Sufî

Abdurrahman es‑Sufi (Farsça: عبدالرحمن صوفی), 903‑ yılı Aralık ayında İran’ın Rey şehrinde dünyaya gelmiş ve 25 Mayıs 986’da vefat etmiştir. 10. yüzyılın önde gelen Farisi gökbilimcilerinden biri olarak, Batlamyus’un “Almagest” eserinden faydalanıp hazırladığı yıldız kataloğu ile tanınır. Bu katalogda, 48 yıldız takımyıldızındaki yıldızların konum ve parlaklıkları ayrıntılı olarak verilmiş, Arapça karşılıkları eklenerek o dönemdeki dil boşluğu doldurulmuştur. Sonradan doğulu ve batılı astronomlar bu terimleri benimsemiş ve 94 tanesi hâlen modern gökbilim literatüründe kullanılmaktadır. Batı kaynaklarında adı “Azophi”, “İlbermosofim”, “Jeber Mosphim” ve “Abuhassin” gibi farklı şekillerde geçer.

Abdurrahman es‑Sufi, yıldızların uzaklığını ölçmek amacıyla “rumh = 14B = Andromedae ve Pegasi’nin uzaklığı”, “zira’ = 1/6 rumh = ZB 20”, “şibr 113 zira’” ve “esba = 1/32 zira’” gibi birimler geliştirmiştir. Her bir yıldız takımyıldızını bir kez gökyüzünde, bir kez de gök küresinde gösteren resimler çizmiş, ardından yıldızların boylam, enlem, büyüklük ve renk verilerini içeren bir cetvel oluşturmuştur. Bu yıldız cetvelinin başlangıç tarihi, İskender takvimine göre 1276 yılının ilk günü, Hicri 20 Ramazan 353 ve Miladi takvime göre 30 Eylül 964 olarak belirtilir.

Boylam hesaplamalarında, Batlamyus’un verilerine 66 yıl için 1 derece ekleyerek toplam 42 derece 41 dakikalık sabit bir artış eklemiştir. Halife Me’mün döneminde “zicü’l‑mümtehan” hazırlanırken, Batlamyus’un cetveline Menelaos’un değerlerine 100 yıl için 1 derece eklenmişti; bu gelenek Abdurrahman es‑Sufi’nin çalışmalarından günümüze kadar uzanmıştır.

Araç ve teknik geliştirmelerinde de önemli katkıları vardır. İbnü’l‑Kıfti, 1043 yılında Kahire’de, Abdurrahman es‑Sufi’nin yapmış olduğu, yaklaşık üç bin dirhem (10 kg) ağırlığında bir gümüş gök küresine rastladığını kaydeder. Usturlapların hassasiyetini artıran düzenlemeler yapmış, Biruni ise 123,5 cm çapındaki bir halka ile ekliptik eğimini ölçtüğünü, İbn Yunus’un ise bu ölçümü 23° 33′ 45″ olarak bulduğunu belirtir. Ayrıca geometrik ispatlar konusunda da derin bir bilgiye sahipti.

Abdurrahman es‑Sufi’nin etkisi, Batı’da da hissedilmiştir. 13. yüzyılda Kral X. Alfonso’nun hazırlattığı “Libros dei Saber de Astronomia” adlı dört kitaptan oluşan İspanyolca ansiklopedik eser, onun “Kitâbü Suveri’l‑kavâkib‑i‑sabîte”si ve diğer Müslüman astronomların bilgilerinden derlenmiştir. Bu eser, “Libros de los Estrellas” (Yıldızlar Kitabı) başlığı altında, çevirmenlerin isimleriyle yayımlanmıştır.