Ahmed bin Musa

Ahmed bin Musa (803 – 878, Bağdat), Fars kökenli bir Müslüman bilim insanı, sistem mühendisliği ve sibernetik alanının öncülerinden sayılır; aynı zamanda matematik ve astronomi üzerine eserler kaleme almıştır. Babası Musa bin Şâkir, ailesi içinde ilimle iç içe bir ortam yaratmış, bu da Ahmed’in çocukluk yıllarından itibaren bilimle uğraşmasına zemin hazırlamıştır. Halife Memun’un himayesinde, döneminin saygın matematikçi ve gökbilimcilerinden biri haline gelmiştir.

Yahya bin Ebu Mansur’dan aldığı astronomi dersleriyle yıldızların doğuş ve batışlarını detaylı bir şekilde inceleyen Ahmed, kardeşleri Muhammed ve Hasan ile birlikte bu gözlemlerden ilham alarak, bakırdan yapılmış ve su gücüyle çalışan bir cihaz geliştirmiştir. Bu alet, gökyüzündeki yıldızların konumlarını ve isimlerini otomatik olarak göstererek izleyicileri şaşkına çevirmiş, İbn-i Habban el‑Taberi bile hayretini gizleyememiştir.

Mekanik alanda da üretken olan Ahmed, otomatik su hazneleri, ışıklandırma sistemleri, ağırlık ölçüm aletleri ve hâlen günümüzde kullanılan bazı mekanik araçların prototiplerini tasarlamıştır. Kardeşleriyle birlikte, Halife Memun’un emriyle Sabit bin Kurra’nın Dünya çevresini ölçme deneyimini kontrol etmek üzere Sincan ve Kûfe’de ölçümler yapmış ve aynı sonucu elde ederek bu alandaki güvenilirliğini kanıtlamışlardır.

Ahmed bin Musa’nın en bilinen eseri, içinde seksen farklı mekanik icat bulunan Kitâbü’l‑Hiyâl (Hileler Kitabı)dır. Bu kitapta kararan lambalar, değişken çeşmeler, kapaklı kepçeler ve programlanabilir müzik sıralayıcı gibi cihazlar yer alır; bazıları Yunan mirasını taşısa da çoğu kendi özgün tasarımlarıyla o dönemin teknolojisinin çok ötesindedir. Ahmed, hem mekanik hem de astronomi alanlarındaki katkılarıyla, sonraki nesil bilim insanları, özellikle Cezeri gibi ustalar için ilham kaynağı olmuştur.