Bahaüddin Amilî, Şeyh Bahâî adıyla da bilinen, Safevî İran'ında yaşamış Şiî âlim, şair, matematikçi ve astronomdur. 1547'de bugünkü Lübnan sınırları içindeki Baalbek yöresinde, Cebel-i Âmil'den gelen bir âlim ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Fıkıh, hadis, tefsir, matematik, astronomi ve edebiyat gibi birbirinden uzak alanlarda eser vermesiyle dönemin en çok yönlü bilginlerinden biri sayılır.
Hayatı
Babası Hüseyin b. Abdüssamed de tanınmış bir din âlimiydi. Aile, Bahaüddin henüz çocukken Osmanlı topraklarından ayrılarak Safevî ülkesine göç etti ve bir süre sonra o dönemin başkenti Kazvin'e yerleşti. Bahaüddin ilk eğitimini babasından aldı, ardından dönemin önde gelen hocalarının yanında yıllarca okudu.
Safevî hükümdarı I. Şah Abbas döneminde İsfahan şeyhülislamlığına getirildi ve sarayın en itibarlı bilginleri arasına girdi. Görevine rağmen uzun yıllar derviş kılığında yolculuk etti; Irak, Suriye, Hicaz, Mısır ve Anadolu'yu dolaşarak âlimler ve sufilerle görüştü, bazı eserlerini de bu yolculuklar sırasında kaleme aldı. Sonraki kuşaklarda kendi yüzyılının müceddidi olarak anıldı.
İsfahan'da öldü; ölüm tarihi kaynaklarda hicrî 1030 ya da 1031, yani 1621 ya da 1622 olarak geçer. Naaşı Meşhed'e götürülerek İmam Rıza türbesinin yakınına defnedildi.
Eserleri
Arapça ve Farsça yazdığı eserlerin sayısı kaynağa göre doksan ile yüzün üzerinde arasında değişir. Aritmetik ve geometri üzerine yazdığı Hulâsatü'l-hisâb, İran'dan Osmanlı medreselerine kadar uzun süre ders kitabı olarak okutuldu ve üzerine çok sayıda şerh yazıldı. Arapça derleme kitabı el-Keşkûl, edebî ve ilmî parçaları bir araya getiren hacimli bir antolojidir.
Şah Abbas'a sunduğu Farsça Câmi-i Abbâsî ise Şiî fıkhını halkın anlayacağı dille özetleyen bir el kitabıdır. Mevlânâ'nın üslubunu izleyen didaktik Farsça mesnevileri de vardır.
İsfahan'daki Nakş-ı Cihan Meydanı'nın planlanmasında ve şehrin bazı yapılarında payı olduğu anlatılır; ancak bu katkıların ayrıntısı kesin olarak belgelenmiş değildir.
Din bilimleriyle akli ilimleri aynı çalışma içinde yürütmesi, Amilî'yi Safevî döneminin en çok okunan yazarlarından biri yaptı ve eserleri yüzyıllar boyunca İran, Irak ve Osmanlı topraklarında elden ele dolaştı.
