Ebu Hasan Behmenyar

Ebu’l‑Hasan Behmenyar ibn al‑Marzuban, genellikle Behmenyar adıyla anılan (ö. 1066) İranlı bir bilim insanıdır. İran’ın kuzeyindeki Azerbaycan bölgesinden, Zerdüştlük geleneğine sahip bir aileye mensup olduğu söylenir; babası 10. yüzyılın sonlarında Mazenderan’da hüküm süren ve “Marzban‑nama”yı kaleme alan Bâvendî prensi el‑Marzuban olabilir. Arapça bilgisinin çok sağlam olmadığı bilinir.

Hayatı hakkında çok az bilgi bulunur. Büyük ihtimalle felsefi çalışmalarına kuzey İran’da, Rey şehrinde bulunan Büveyhî sarayında Ebu el‑Kasım el‑Kirmani ile birlikte başlamıştır. Bu dönemde İbn‑i Sina’nın eserlerini okuyan ikili, saray yönetimine de katılmıştır. Behmenyar, Bâvendî prensesi Seyyide Şirin ile akraba bağları sayesinde bu sarayda önemli bir konum elde etmiştir; Şirin’in eşi Fahrüddevle (h. 984‑997) ve oğlu Mecdüddevle (h. 997‑1029) Rey’in hâkimleri olarak görev yapmışlardır.

İbn‑i Sina ile tanışması, Behmenyar’ın “al‑Mubāḥathāt” (Tartışmalar) adlı eserinin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu eser, 1024‑1037 yılları arasında, İbn‑i Sina’nın Isfahan’daki sürgün yıllarında derlenmiştir ve Behmenyar burada “al‑Shaykh al‑fāḍil” (soylu bilge) unvanıyla anılır. Ayrıca, İbn‑i Sina’nın mantık, fizik ve metafizik konularını özetleyen “Kitāb al‑taḥṣīl” (Toplam) adlı bir eser de aynı dönemde kaleme alınmış, Zerdüşt kökenli bir amcaya ithaf edilmiştir.

Behmenyar’ın dini inançları kesin olarak belirlenememiştir. Bazı kaynaklar onun daha sonraki yıllarında Müslüman olduğunu öne sürse de, en eski belgeler bu konuda bir yorum sunmaz. “Kitāb al‑taḥṣīl” kitabının giriş ve sonuç bölümleri Müslüman bir üslup taşırken, bu kısımların orijinal metnin bir parçası mı yoksa sonradan eklenmiş mi olduğu tartışmalıdır. Zerdüştlükteki ilahi öz kavramına karşılık, Behmenyar’ın yaratılmış düzen içinde ilahi birlik ve iyilik‑kötülük mücadelesi üzerine düşünceleri, İslam’a geçiş ihtimalini akıllara getirir; hatta “Ebu el‑Hüseyin” mahlası, Şii İslam’a yönelmenin bir işareti olarak yorumlanabilir.