Firdevsî

Firdevsî (yaklaşık 940 – yaklaşık 1020), Fars edebiyatının en büyük şairlerinden biri ve İran'ın ulusal destanı sayılan Şehnâme'nin yazarıdır. Samanîler ve Gazneliler dönemlerinde yaşadı; eseri, tek bir şairin kaleminden çıkmış en uzun manzum destanlar arasında yer alır.

Horasan'da, Tûs şehrine bağlı Bâc (Pâj) köyünde doğdu. Ailesi, Sâsânîler devrinden kalan kültürel mirası koruyan toprak sahibi dihkân zümresindendi. Eski İran tarihine ait kaynaklara doğrudan ulaşabilmek için Orta Farsça'yı (Pehlevîce) öğrendi.

Şehnâme

Şehnâme'yi 970'lerin sonlarında yazmaya başladı. Eserin ilk metnini 994-995 yıllarında tamamladı. Gazneli Mahmud'un iktidara gelmesinin ardından destanı gözden geçirip genişletti ve ikinci, nihai biçimini 1010'da, yetmişli yaşlarına girmişken bitirdi. Kitap, efsanevi ilk hükümdarlardan Sâsânî İmparatorluğu'nun yıkılışına kadar uzanan İran tarihini manzum olarak anlatır ve yaklaşık elli-altmış bin beyitten oluşur.

Firdevsî eserini Gazneli Mahmud'a sunarak sultanın himayesini umdu; ancak beklediği karşılığı görmedi. Bu kırgınlığın nedeni hakkında farklı rivayetler vardır: kimi anlatılar sultanın Rüstem kahramanını küçümsediğini, kimileri mezhep ve kültür farklılıklarının rol oynadığını söyler.

Yaygın bir rivayete göre şair, sultanı yeren yüz beyitlik bir hicviye kaleme aldı. Bu rivayetlerin bir kısmı tartışmalı olsa da kesin olarak reddedilmeleri de mümkün olmamıştır.

Gazne'den ayrıldıktan sonra bir süre Herat'ta, ardından Taberistan'da yaşadı; ömrünün son yıllarını doğduğu Tûs'ta yoksulluk içinde geçirdi.

Şii olduğu için yerel bir din adamı, Tûs'taki Müslüman mezarlığına gömülmesine izin vermedi; bu nedenle kendi bahçesine defnedildi. Gazneli bir vali daha sonra mezarının üzerine bir türbe yaptırdı. Zamanla harap olan türbe 1928-1934 yılları arasında yeniden inşa edildi ve İran'da ulusal bir ziyaretgâh hâline geldi.

Şehnâme, ilk baskısından bu yana pek çok kez yayımlanmış, İran dili ve kültürünün sürekliliğinde temel metinlerden biri olarak kabul görmüştür.