Halîl bin Ahmed el-Ferâhîdî
Iraklı sözlükbilimci, filolog ve şair (718 - 786)
Halîl bin Ahmed el‑Ferâhîdî (Arapça: أبو عبدالرحمن الخليل بن أحمد الفراهيدي), 718 yılında Umman’da doğmuş ve 786‑791 yılları arasında Basra’da vefat etmiştir. Arap dilinin ilk sözlüğü Kitâbü’l‑‘Aynyi (Arapça: كتاب العين, “Kaynak”) kaleme alan el‑Ferâhîdî, aynı zamanda günümüze ulaşan en eski sözlük olarak da bilinir. Harflerin telaffuz yerlerine göre geriden öne doğru sıralandığı bu eser, Arap alfabesinde hâlihazırda standart hâle gelen hareke sistemini de ilk kez tanıtmıştır. Şiir ölçüsü (arûz), müzik teorisi ve nazım ölçüsü üzerine yaptığı çalışmalar sayesinde bu disiplinlerin şekillenmesinde de öncü bir rol oynamıştır.
Hayatı boyunca Basra’da eğitim gören el‑Ferâhîdî, Ebû Amr bin Alâ gibi dönemin önde gelen dilcilerinin öğrencisi olmuş ve Eyyûb es‑Sahtiyânî, ‘Âsım el‑Ehvel, el‑‘Avvâm b. Havşeb gibi alimlerle birlikte çalışmıştır. Öğretmenlerinden biri olan Eyyûb’un etkisiyle İbadilik mezhebini bırakıp Sünnî inanca geçmiş, takvası ve sade yaşam tarzıyla tanınmıştır. Onun öğrencileri arasında ünlü dilbilimci Sîbeveyhi (ö. 796) ve en‑Naẓr b. Şümeyl gibi isimler bulunur. Rivayetlere göre ailesi İslam’ı sonradan kabul etmiş ve babası, Peygamber Muhammed’den sonra “Ahmed” adını taşıyan ilk kişi olarak anılmıştır.
El‑Ferâhîdî’nin diğer eserleri arasında Kitâbü’n‑Naḳṭ ve’ş‑şekl (Kur’an’ın harekeleri ve noktalaması üzerine) ve Kitâbü’l‑ʿArûż (arûz biliminin temellerini sistemli bir şekilde açıklayan eser) yer alır. Aruz üzerine yazdığı bu çalışma, eski Arap şiirinin kurallarını teorik bir çerçeveye oturtmuş ve bu alanda bir bilim dalı oluşturmuştur. Ayrıca Kitâbü’l‑Îkāʿ ve Kitâbü’n‑Nağam fi’l‑Mûsikā gibi müzikle ilgili eserleri de günümüze ulaşmamıştır.
El‑Ferâhîdî’nin ölümüne dair iki farklı tarih (786 ve 791) kayıtlarda yer alır. Efsanelere göre, bir gün camide bir sütuna çarparak başını incitmiş ve bu kazada hayatını kaybetmiştir. Basra gramer okulunun “parlayan yıldızı” olarak anılan el‑Ferâhîdî, dil kuramlarıyla Farsça, Türkçe, Kürtçe ve Urduca’nın aruz geleneklerine de etki etmiş, çok yönlü bir bilgin olarak tarihe geçmiştir.