Hârizmî

Ebû Cafer Muhammed bin Musa el‑Hârizmî, 780 yılında bugünkü Özbekistan sınırları içinde yer alan Hive (Hârizm) kasabasında doğmuş ve 850 yılında Bağdat’ta vefat etmiştir. Matematik, astronomi, coğrafya ve algoritma üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Fars bilim insanı, özellikle sayı sistemleri ve cebir konusundaki katkılarıyla tarihe geçmiştir.

Hârizmî, Hint rakamlarını Latince’ye çevirerek ondalık konumsal sayı sistemini 12. yüzyılda Batı dünyasına tanıtmış ve “Tamamlama ve Dengeleme ile Hesaplamaya Dair Özlü Kitap” adlı eserinde doğrusal ve ikinci dereceden denklemlerin sistematik çözüm yöntemlerini sunmuştur. Bu yöntemler, cebiri bağımsız bir disiplin hâline getirirken, “indirgeme” ve “dengeleme” (denklemde benzer terimlerin aynı tarafa toplanması) tekniklerini tanıtan ilk kişi olması nedeniyle Hârizmî, cebirin kurucusu olarak kabul edilir. Avrupa’da 16. yüzyıla kadar bu eser, üniversitelerde temel matematik ders kitabı olarak kullanılmıştır.

Coğrafya alanında ise Ptolemy’nin “Coğrafya” adlı eserini gözden geçirip yeniden düzenlemiş, astronomi ve astrolojide de önemli çalışmalar yapmıştır. “Cebir” kelimesi, Hârizmî’nin “el‑cebir” (denklemleri dengeleme) teriminden türemiştir; “algoritma” ise adının Latinleştirilmiş hâli “Algoritmi”den gelmektedir. Aynı zamanda ismi, İspanyolca “guarismo” ve Portekizce “algarismo” gibi modern sayı sözcüklerinin kökenini oluşturur.

Hayatı hakkında kesin bilgiler sınırlıdır; İran kökenli bir aileden geldiği ve Bağdat’ta “Bilgelik Evi”nde çalıştığı bilinmektedir. Bazı kaynaklar, ismindeki “Kurtubalı” sıfatının Bağdat’ta bir bağcılık bölgesine işaret ettiğini öne sürse de, bu konuda farklı görüşler mevcuttur. El‑Tabari’ye göre “al‑Majusi” sıfatı onun Zerdüşt geçmişine işaret ederken, Hârizmî’nin “Cebir” adlı eserinde yer alan dindar önsöz, onun yaşamının büyük bir bölümünde Sünni Müslüman olduğunu gösterir.