İbn-i Hacib (İbnü'l-Hâcib), 13. yüzyılda yaşamış Mâlikî fıkıh âlimi ve Arap dilbilgini. Nahve dair el-Kâfiye ile sarfa dair eş-Şâfiye adlı eserleri, yüzyıllar boyunca İslam dünyasında medrese eğitiminin temel kitapları arasında yer almıştır.
Tam adı Ebû Amr Cemâleddin Osman b. Ömer b. Ebû Bekir'dir. 1174-1175 yıllarında Yukarı Mısır'daki İsnâ'da doğdu. Babası Eyyûbî emirlerinden İzzeddin Mûsek es-Salâhî'nin hâcibi olarak çalıştığından "İbnü'l-Hâcib" diye anıldı.
Hayatı
Gençliğinde Kahire'de dönemin önde gelen âlimlerinden kıraat, fıkıh ve Arap dili okudu. Bir süre Kahire'de ders verdikten sonra Şam'a geçti ve Emeviye Camii'ndeki Mâlikî zaviyesinde müderrislik yaptı. 1240'lı yılların başında Eyyûbî hükümdarı Sâlih İsmâil ile anlaşmazlığa düşünce Şam'dan ayrılmak zorunda kaldı; Kahire'ye, ardından İskenderiye'ye gitti. 1249'da İskenderiye'de vefat etti.
Eserleri
Dil alanındaki en tanınmış eseri el-Kâfiye'dir; bu kitap üzerine yüz civarında şerh yazılmış ve eser geniş bir coğrafyada okutulmuştur. eş-Şâfiye de sarf öğretiminde aynı ölçüde yaygınlaşmıştır. Fıkıhta Câmiu'l-ümmehât adıyla da bilinen el-Muhtasar fi'l-fürû, Mağrib'deki Mâlikî öğretiminin ders kitabı haline gelmiştir. Bunların yanında el-Emâlî gibi başka dil ve fıkıh eserleri de vardır.
Fıkıhta Mısır ve Mağrib Mâlikî geleneklerini bir araya getirmesi, dil çalışmalarında da özlü metinleri ve şerhleriyle sonraki kuşaklara kalıcı bir miras bırakmıştır.
