Maya uygarlığı

Kızılderili Maya halkları tarafından kurulan Kolomb öncesi Amerika uygarlıklardan biri (y. 250–1700)

Maya uygarlığı, Kızılderili Maya halkları tarafından kurulan Kolomb öncesi Amerika uygarlıklardan biridir. Bir Orta Amerika uygarlığı olan Maya uygarlığı, binlerce yıl boyunca Meksika'nın güneydoğusundan, Honduras, El Salvador ve Guatemala'ya kadar uzanan Mezoamerika bölgesinde hüküm sürmüştür. Meksika'nın güneydoğusunda beş devlet kurmuş Mayalar, tarihleri boyunca yüzlerce lehçe üretmişlerdir ve bu lehçelerden bazıları günümüzde hâlen konuşulan 21-44 Maya dilinin oluşumunu sağlamıştır. Bu uygarlık MÖ 600 dolaylarında yükselişe geçmiş, MS 3. yüzyılda altın çağına adım atmış, kent-devletlerinin siyasi kargaşalar sonucunda çöktüğü MS 900'e dek, geniş bir alanda varlığını sürdürmüş ve İspanyol işgaliyle de sona erme sürecine girmiştir. Maya uygarlığı birçok bakımdan sona ermişse de, yaygın inanışın aksine Mayalar yok olmamışlardır, hâlen bu ülkelerde yaşamakta ve Maya dillerinden bazılarını konuşmaktadırlar.

Maya uygarlığı, Orta Amerika’nın geniş bir kesiminde, Meksika’nın güneydoğusundan Honduras, El Salvador ve Guatemala’ya kadar uzanan bir bölgeyi kapsayan, Kolomb öncesi bir medeniyetti. MÖ 600 civarında yükselişe geçen bu topluluk, MS 3. yüzyılda klasik dönem olarak adlandırılan (MS 250‑900) altın çağa ulaşmış ve kent‑devletleri arasındaki çekişmelerin ardından MS 900’da gerilemeye başlamıştır. İspanyol fetihleriyle birlikte yavaş yavaş sona eren bu medeniyet, hâlen bölgedeki bazı topluluklar tarafından yaşatılmakta ve Maya dillerinin bir kısmı günümüzde de konuşulmaktadır.

Mayalar, astronomi, matematik, mimari ve sanat alanlarında kayda değer ilerlemeler kaydetmişlerdir. Rabinal Achí, Popol‑Vuh ve Chilam Balam gibi eserler, bu kültürün yaşam tarzını ve düşünce yapısını bize aktarır. İspanyolların bölgeyi tamamen kontrol altına alması 1697’de Itzá Mayalarının başkenti Tayasal ve Guatemala’daki Ko’woj Mayalarının başkenti Zacpetén’in düşmesiyle gerçekleşmiş, son bağımsız Maya devleti ise 1901’de Chan Santa Cruz’un Meksika tarafından işgaliyle ortadan kaybolmuştur.

Coğrafi olarak Maya toprakları üç bölgeye ayrılır: yüksek rakımlı “Yukarı Topraklar” (Guatemala ve Chiapas), bu bölgenin hemen kuzeyinde yer alan “Aşağı Topraklar” (Meksika’nın Petén’i, Quintana Roo, kuzey Guatemala, Belize ve El Salvador) ve kuzeydeki “Aşağı Topraklar” (Yucatán Yarımadası ve Puuc Tepeleri). Bu alanlarda, Nakbé, Mirador, San Bartolo, Cival gibi erken dönem şehirleri kurmuş; klasik dönemde ise Tikal, Quiriguá, Palenque, Copán, Calakmul, Ceibal ve daha birçok önemli kent inşa etmişlerdir. Dinsel tapınaklardaki piramitler, yöneticilerin sarayları, duvar resimleri ve süslü konutlar, Maya mimarisinin en çarpıcı örneklerindendir.

Mayalar, taş işçiliğiyle şekillendirdikleri “tetun” adı verilen anıtsal dikilitaşlarıyla da tanınır; bu taşlar genellikle soylu ailelerin şecere ve askeri zaferlerini betimler. Ticari ürünleri arasında yeşim taşı, kakao, mısır, tuz ve obsidyen bulunur; yeşim taşına verdikleri değer, ön‑Türk kültürlerindeki benzer öneme benzer bir öneme sahiptir.

48 goruntulenme