Yakubî

Ebül‑Abbâs Ahmed bin İshâk bin Cafer bin Vehb bin Vâzıh el‑Yakubî, genellikle Yakubî olarak anılır, 9. yüzyılın önde gelen Müslüman tarihçisi, coğrafyacısı ve seyyahıdır. Ailesi kölelikten kurtulmuş bir vazıh torunu olarak, kökeni hakkında farklı görüşler bulunur; bazı kaynaklar onun Fars asıllı olduğunu, diğerleri ise Ermeni olduğunu söyler. Yakubî, Arapça kaleme aldığı coğrafya kitabıyla, tarih sahnesine ilk kapsamlı coğrafi çalışmayı sunan yazar olarak kayıtlara geçmiştir.

Yakubî, Halife Mansur döneminde özgürlük kazanan vazıhın torunu olarak doğmuş ve 873 yılına kadar Ermenistan ile Horasan’da yaşamıştır. İran’da Tahiri hanedanının hizmetinde bulunmuş, bu sırada Hindistan, Mısır ve Mağrip bölgelerini de gezmiştir. Tahiriler Horasan’ı kaybettiğinde, Yakubî Mısır’a yerleşmiş ve 889‑890 yıllarında Tolunoğulları sarayında “Kitâb al‑Buldan” adlı eserini kaleme almıştır. 897 yılında vefat ettiği rivayet edilir.

Eserinde tarih anlatımını iki ana bölümde işlemiştir. İlk bölümde, Muhammed öncesi toplumların din, edebiyat ve kültürlerini geniş bir çerçevede sunar; özellikle Hindistan’da Kelile ve Dimne ile Sinbad hikâyelerini ilk defa aktaran kişi olarak öne çıkar. Yunan tarihine dair kısmında ise pek çok filozofun görüşlerine atıfta bulunur. İkinci bölümde ise 872 yılına kadar İslam tarihini, İmamiye bakış açısıyla değerlendirir; Ebû Bekir, Ömer ve Osman’ın halifeliğini reddederek, bu dönemleri “eyyâm” başlığı altında anlatır.

Yakubî’nin bilinen eserleri arasında “Târih bin Vadih” (İbn Vâzıh Kroniği) ve “Kitâb el‑Buldan” (Ülkeler Kitabı) bulunur. “Kitâb el‑Buldan”, özellikle Mağrip coğrafyasını ayrıntılı bir şekilde tanımlayan, şehirler, topografya ve siyasal bilgiler içeren kapsamlı bir kaynaktır; ilk kez M. de Goeje tarafından 1892 yılında Leiden’de yayımlanmıştır.