Bir yüzyıl sonra yeni kedi türü: Bolivya'nın sisli ormanlarından tilcayo

Keşfi özel kılan şey yalnızca yeni bir hayvan olması değil. Her yıl yüzlerce yeni böcek, mantar ya da mikroorganizma tanımlanıyor; ama kedigiller ailesinde, hem de tamamen yeni bir adla tanımlanan canlı bir türe uzun zamandır rastlanmamıştı. Live Science ve National Geographic, bundan önce bu şekilde adlandırılan son kedi türünün 1923'te tanımlanan pampa kedisi olduğunu yazıyor.

Ev kedisinden küçük, benekleri iri

L. tilcayo, Güney ve Orta Amerika'da yaşayan, Türkçede "kaplan kedisi" (İngilizcede tiger cat ya da oncilla) diye bilinen küçük benekli kedilerden biri. Adında "kaplan" geçse de kaplanla yakın bir akrabalığı yok; oselotla aynı cinse, Leopardus'a ait.

Live Science'ın aktardığı ölçülere göre bu kediler 1,5-2 kilogram ağırlığında. Kuyruk hariç boyları 50 santimetreye kadar çıkıyor, kuyruk da yaklaşık 25 santimetre ekliyor. Çalışmanın ortak yazarı Bolivyalı biyolog Paola Nogales-Ascarrunz, Live Science'a "Bir ev kedisinden daha küçük" dedi.

Türün yaşadığı yer, Bolivya'daki Yungas. And Dağları'nın doğu yamacında, dağların Amazon havzasına indiği yerde uzanan sisli, bulutlu bir orman kuşağı bu. Şimdilik türün tanımı yalnızca iki canlı bireye dayanıyor: doğada yakalanıp fotoğraflanan bir birey ile barınakta yaşayan erkek Tigrino.

İlk ipucu beneklerden geldi

Nogales-Ascarrunz, Bolivya Kedigiller Araştırma Programı'nın (Programa de Investigación de Félidos Bolivia) kurucusu. National Geographic'e anlattığına göre barınaktan "tuhaf bir kedi" geldiği haberini alınca gidip hayvanı gördü: "Yüz tane fotoğrafını çektim. Büyülenmiştim." O sırada kedinin bilinen kuzey kaplan kedisi (Leopardus tigrinus) olduğunu düşünüyordu.

Şüphe 2019'da, Bolivya'nın kedileri üzerine bir kitapçık hazırlarken doğdu. Elindeki fotoğrafları komşu Brezilya'dan gelen rehber fotoğraflarıyla karşılaştırınca Tigrino'nun rozet biçimli beneklerinin sınırın öbür yanındaki kedilerinkinden çok daha iri olduğunu fark etti. NBC News'e "Beneklere ya da kuyruğa bakarsanız hiç uyuşmuyorlar" dedi. Live Science'a söyledikleri ise durumu özetliyor: "Diğerlerine benzemiyordu ama yeni bir tür olacağını beklemiyorduk."

Görünüş bir ipucu, ama tek başına kanıt değil. Kaplan kedileri birbirine o kadar benziyor ki Live Science'ın deyişiyle türleri çoğu zaman yalnız genetik analizle ya da beneklerdeki küçük farklarla ayırt edilebiliyor. National Geographic'in aktardığı bir örnek bunun ne kadar ince bir iş olduğunu gösteriyor: çalışmadaki müze örneklerinden biri önce başka bir benekli kedi olan margay sanılmış, sonra ensedeki kılların yönüne bakılarak kaplan kedisi olduğu anlaşılmış.

38 genom, sekiz müze örneği

Belçika'daki Antwerp Üniversitesi'nden evrim biyoloğu Jonas Lescroart'ın ortak ilk yazar olduğu ekip, Güney ve Orta Amerika'dan 38 kedinin genomunun tamamını dizileyip karşılaştırdı. Bunların sekizi doğa tarihi müzelerindeki örneklerden geliyordu. Diş, kemik, kas dokusu, deri ve kürk örnekleri Kosta Rika, Kolombiya, Peru, Bolivya, Brezilya, Surinam, Guyana ve Venezuela'dan toplandı.

Lescroart'ın Gizmodo'ya açıkladığına göre asıl eksik parça Guyanalar bölgesiydi. Çünkü kuzey kaplan kedisi 1775'te Fransız Guyanası'ndan tanımlanmıştı ve National Geographic'in belirttiğine göre bu tanım yalnızca tek bir çizime dayanıyordu. Bir türün "asıl" hâlinin genetik olarak nasıl olduğunu bilmeden, ondan neyin ayrıldığını da kesin söyleyemezsiniz. Nogales-Ascarrunz da müze koleksiyonlarının önemine dikkat çekti ve Gizmodo'ya bu koleksiyonların başka türlü araştırılması zor, hatta imkânsız soruları yanıtlamaya yardım ettiğini söyledi.

Genomlar karşılaştırıldığında soy ağacının dalları ve dalların ne zaman ayrıldığı ortaya çıktı. Tilcayo, öbür kaplan kedisi soylarından yaklaşık 1,4 milyon yıl önce ayrılmıştı. National Geographic bu mesafeyi bugünkü aslanlarla soyu tükenmiş mağara aslanları arasındaki evrimsel mesafeye benzetiyor.

"Yeni tür" her zaman yeni değildir

Taksonomide, yani canlıları sınıflandırıp adlandırma biliminde, "yeni tür" haberlerinin çoğu aslında bir bölünmedir. NBC News'in aktardığı bir çalışmaya göre bilim insanları memeliler listesine yılda ortalama 65 civarında tür ekliyor; ama bunların önemli bir kısmı tek tür sanılan bir grubun genetik olarak ikiye ayrılmasından doğuyor. NBC'nin örneği Borneo'daki Sunda bulutlu leoparı (Neofelis diardi): 2006'da genetik farkı gösterilerek ayrı tür kabul edildi, ama müzelerde zaten örnekleri vardı.

Kaplan kedilerinin son on yılı da böyle geçti. Tablo, Live Science'ın aktardığı sıralamaya göre şöyle:

Aradaki fark şurada: önceki türlerin adları daha önce birileri tarafından önerilmişti; genetik çalışmalar yalnızca bu adların ayrı bir türü mü yoksa bir alt türü mü karşıladığını netleştirdi. Lescroart, Gizmodo'ya "Tilcayo, yüzyılı aşkın bir sürede keşfedilip yeni adlandırılan ilk canlı kedi türü" dedi. Çalışmanın bir başka yazarı, Brezilya'daki Maranhão Eyalet Üniversitesi'nden ekolog Tadeu de Oliveira ise NBC News'e farkı tek cümleyle anlattı: "Müzelerde örneğimiz yoktu. Daha önce hiç toplanmamıştı."

Peki neden bu kadar uzun sürdü? Aslan ya da kaplan gibi büyük kediler çok ayrıntılı çalışılmış durumda. Küçük yaban kedileri ise hem daha az ilgi görüyor hem de göze görünmemekte çok usta; National Geographic'e göre fotokapan görüntüleri bile türleri ayırmaya çoğu zaman yetmiyor. Brezilya'daki Rio Grande do Sul Papalık Katolik Üniversitesi'nden genetikçi Eduardo Eizirik, National Geographic'e "Tek tür sandığımız şeyin aslında bir tür kompleksi olduğunu görmeye başladık" dedi. Eizirik'e göre ekip yaklaşık 25 yıldır bu grubu çözmeye çalışıyor.

Çalışmada yer almayan São Paulo Üniversitesi Zooloji Müzesi'nden taksonomist Fabio Oliveira do Nascimento, Live Science'a bu soy ağacının "son derece tartışmalı ve az anlaşılmış" olduğunu söyledi ve ekledi: "Grubun doğa tarihine, evrimine ve sınıflandırmasına dair anlayışımız netleşmeye başladı; uzun süredir açık kalan sorular çözülürken yenileri ortaya çıkıyor."

Ad köylülerden geliyor

"Tilcayo", bölge halkının bu kediye verdiği ad. Nogales-Ascarrunz National Geographic'e köylülere adın nereden geldiğini sorduklarını, aldıkları yanıtın da "Bilmiyorum, dedem tilcayo derdi, ben de tilcayo diyorum" olduğunu anlattı. Dergiye göre kelimenin İspanyolcada ya da Bolivya'da konuşulan Keçuva dilinde belirgin bir anlamı yok. Nogales-Ascarrunz NBC News'e ekibin bu geleneksel bilgiyi korumak istediği için türe başka bir ad vermediğini söyledi.

Bir tür beşe bölünürse koruma hesabı değişir

Bu yalnızca etiket meselesi değil. Bir türün ne kadar tehlikede olduğu büyük ölçüde yayılış alanına ve nüfusuna bakılarak değerlendiriliyor. IUCN Kırmızı Listesi şu an kuzey ve güney kaplan kedisini, nüfusu azalan "hassas" türler arasında sayıyor. Eizirik National Geographic'e şöyle anlattı: Kaplan kedisini güney Brezilya'dan Kosta Rika'ya kadar uzanan tek bir tür sanarsanız tehlikede görünmez; ama beş ayrı tür varsa her biri ayrı değerlendirilmek zorunda.

Lescroart da Live Science'a, bugün tek "kuzey kaplan kedisi" etiketi altında "hassas" sayılan türlerin tek başlarına değerlendirildiklerinde "tehlikede" kategorisine çıkabileceğini söyledi. Gizmodo'ya verdiği bilgiye göre bulgular IUCN ile paylaşıldı ve kurum yaklaşan değerlendirmesinde her birimi ayrı ele alacak. Kaplan kedilerini tehdit edenler ormansızlaşma, yaban hayatı kaçakçılığı ve evcil köpeklerden bulaşan hastalıklar.

Çalışmada yer almayan Küçük Yaban Kedisi Koruma Vakfı'nın kurucusu James Sanderson ise bir adım öteye gidiyor. National Geographic'e gönderdiği e-postada, çalışmanın Meksika'dan Arjantin'e kadar tek tür sanılan margayın da aslında dört ayrı türden oluşabileceğine işaret ettiğini yazdı. Eizirik bu konuda daha temkinli: böyle bir iddia için margay genetiğine odaklanan ayrı bir çalışma gerektiğini söylüyor.

Anadolu'daki akraba sorusu

Güney Amerika'daki bu tartışmanın Türkiye'de de bir yankısı var, çünkü aynı sorun burada da geçerli: gözle bakarak ayırt etmek zor. Doğabilim'in derlediği listeye göre Türkiye'de saz kedisi, karakulak, vaşak ve yaban kedisi yaşıyor; liste bunlara Anadolu parsını da ekliyor.

Bunlardan yaban kedisi (Felis silvestris) de son yıllarda sınıflandırması yeniden ele alınan kedilerden. IUCN Kedi Uzmanlık Grubu'nun 2017'de yayımladığı kedigiller sınıflandırmasında Avrupa yaban kedisinin iki alt türü geçerli sayıldı; bunlardan F. s. caucasica, Türkiye ve Kafkasya'da yaşayan alt tür olarak kabul ediliyor. Yaban kedileri ev kedileriyle çiftleşebildiği için, yalnızca dış görünüşe bakarak saf bir yaban kedisini çizgili bir melezden ayırmak da zor. Yani Anadolu'daki yaban kedilerinin kim olduğu sorusunun yanıtı da, Bolivya'daki gibi, büyük ölçüde genetikte yatıyor.

Sırada ne var

Tilcayo hakkında bilinenler hâlâ çok az. Ne yediği, neyin avı olduğu, nasıl ürediği, doğada kaç birey kaldığı bilinmiyor. Nogales-Ascarrunz NBC News'e "Doğada kaç kedi kaldığını gerçekten bilmiyoruz" dedi; ekibi şimdi türün izini sürmek için Yungas ormanlarına fotokapanlar kurmaya çalışıyor.

Sanderson ise National Geographic'e, bu çalışmadaki gelişmiş yöntemlerin Afrika'da ve Asya'da da yeni küçük yaban kedisi türleri ortaya çıkarmasının hiç de hayal gücünü zorlayan bir beklenti olmadığını söyledi. Nogales-Ascarrunz'un aynı dergiye söylediği son söz de bu beklentiyi paylaşıyor: "Kedilerde bile henüz tanımlanmamış, kimsenin bulamadığı şeyler var. Hadi gidip onları bulalım ve koruyalım."

Fotoğraf: Altaipanther, Public domain, Wikimedia Commons