Corvo her sonbahar karanlığa gömülüyor: yıldızlarla yön bulan yelkovan yavruları için
Azor Adaları'nın en küçüğü Corvo, her sonbahar beş gece sokak lambalarını kapatıyor. Amaç, denize ilk kez uçan yelkovan yavrularının ışığa kapılıp köy sokaklarına düşmesini önlemek.
Gece ikiye yaklaşırken Vila do Corvo'nun dar sokaklarında sokak lambası yanmıyor. Yalnızca güvenlik ışıkları açık; evlerin ışığını söndürmek zorunlu değil ama çoğu hane yine de söndürmüş. Karanlıkta köyü dolaşan gönüllü gençlerin aradığı şey gökten düşmüş olabilir: denize ilk uçuşunu yapmaya çalışırken yolunu şaşırmış bir yelkovan yavrusu.
Portekiz'e bağlı Azor Adaları'nın en küçük ve en kuzeydeki adası olan Corvo, 2019'dan bu yana her sonbahar beş gece boyunca kamusal aydınlatmanın tamamını kapatıyor. Adada yaklaşık 450 kişi yaşıyor ve The Guardian'da yayımlanan fotoğraf dizisine göre bunu yapan tek Azor adası hâlâ Corvo. Hedef, Atlantik'e özgü bir deniz kuşu olan Cory yelkovanının (Calonectris borealis; Azorlar'da adı cagarro) yavrularını sokak lambalarından korumak.
Bu, yalnızca bir adanın şirin geleneği değil. Yapay ışığın deniz kuşlarını yere indirmesi dünya çapında belgelenmiş bir sorun ve Corvo'nun uyguladığı yöntem, ışık kirliliğine karşı alınabilecek en doğrudan önlemi gösteriyor: kaynağı bir süreliğine tamamen kapatmak.
Üç ay yuvada, sonra tek bir gece uçuşu
Cory yelkovanı 45-56 santimetre boyunda, kanat açıklığı 112-126 santimetreye ulaşan bir okyanus kuşu. Koloniler hâlinde, oyuklardaki yuvalarda ürüyor; iri martılardan korunmak için yuvasına geceleri dönüyor. Yavru yaklaşık üç ay yuvada beslendikten sonra hayatındaki ilk uçuşu yapıyor ve bunu da karanlıkta, yıldızlarla yön bularak gerçekleştiriyor.
Kanarya Adaları'ndaki Tenerife'de yavrulara GPS vericisi takan Airam Rodríguez ve ekibinin 2015'te Scientific Reports dergisinde yayımladığı çalışmaya göre yavruların çoğu güneş battıktan sonraki ilk üç saat içinde yuvadan çıkıyor. Yere düşen kuşlar koloniden 16 kilometreden daha yakın noktalarda bulunmuş, yarısı yuvasının 3 kilometrelik çevresinde kurtarılmış. Araştırmacılar kuşun uçtuğu mesafenin ışık kirliliği düzeyiyle birlikte arttığını, iç kesimlerdeki kolonilerin bu yüzden daha çok etkilendiğini bildirdi.
Işık neden tuzağa dönüşüyor
Yuvadan çıkan yavru aydınlanmış bir yerleşimin üzerine geldiğinde ışıkların çevresinde düzensiz biçimde dönmeye başlıyor, aydınlık alandan çıkamıyor ve sonunda yere iniyor. Corvo'da bu kuşlar köyün dar sokaklarına çakılıyor. SPEA'nın anlattığına göre yerde kalan kuşu kedi ve köpekler, çarpmalar ve susuzluk bekliyor.
Sorunun boyutunu en iyi gösteren çalışma, yine Rodríguez'in öncülüğünde dünyanın dört bir yanından araştırmacıların 2017'de Conservation Biology dergisinde yayımladığı derleme. Buna göre en az 56 fırtına kuşu ve yelkovan türü yapay ışık yüzünden yere iniyor; bunların 24'ü, yani üçte birinden fazlası tehdit altındaki türler arasında. Yazarlar, dış aydınlatmayı yasaklamanın pratik olmadığı yerlerde kurtarma programlarının her yıl binlerce kuşu kurtaran en hızlı çözüm olduğunu yazıyor.
Azorlar özelinde de ölçüm var. São Miguel adasında 2008 ve 2009'da yapılan, uydu görüntülerinden ışık şiddetini hesaplayan bir çalışma (Rodrigues ve arkadaşları, European Journal of Wildlife Research, 2012) yavruların yüzde 16,7'sinin ışığa çekildiğini, yere düşen kuşların yüzde 87'sinin yalnızca dört koloniden geldiğini buldu.
Işığın kuşu tam olarak nasıl yanılttığı ise hâlâ açık bir soru. Azor Üniversitesi'nden Elizabeth Atchoi ve ekibi, Faial adasında SOS Cagarro kampanyası sırasında kurtarılan 131 yavruyu ve 84 erişkin kuşu Y biçimli bir düzenekte denedi: kuş bir kolda ışıkla, diğerinde karanlıkla ya da mavi ve kırmızı ışık arasında tercih yapmak zorundaydı. İki yaş grubu da karanlık kolu ve kırmızı ışığı tercih etti; yavrular daha yavaş karar verdi. Araştırmacılara göre bu sonuç, yakın mesafedeki ışığın kuşların yön duygusunu bozduğunu düşündürüyor. Çalışmanın ön baskısında yazarlar, yere düşmelerin ardındaki davranışsal ve biyolojik nedenlerin büyük ölçüde bilinmediğini, yeni ay gecelerinin, sisin ve karaya doğru esen kuvvetli rüzgârın düşen kuş sayısını artırdığını da hatırlatıyor. Aynı ekip, LED'e geçişle birlikte mavi ağırlıklı ışığın arttığına ve bunun yaban hayatını daha çok etkilediğine dikkat çekiyor.
1991'de başlayan gece nöbeti
Corvo'daki hikâye 1991'de, köylülerin çok sayıda genç yelkovanın öldüğünü fark etmesiyle başlamış. Ada halkı geceleri köyü dolaşıp düşen kuşları toplamaya başlamış. Bu örnek öbür adalara yayılınca Azor Özerk Bölgesi yönetimi 1995'te SOS Cagarro kampanyasını dokuz adanın hepsini kapsayacak biçimde başlatmış; Portekiz Kuş Araştırmaları Derneği (SPEA) de sonraki yıllarda işin içine girmiş. Kampanya her yıl 15 Ekim ile 15 Kasım arasında, yavruların yuvadan ayrıldığı dönemde sürüyor.
Kurtarma yöntemi sade: toplanan kuşlar geceyi karton kutularda dinlenerek geçiriyor, ertesi gün denize yakın bir yardan salınıyor. Kampanyanın The Guardian'a aktarılan verilerine göre 2015'ten bu yana Azorlar'da 30 binden fazla yelkovan yavrusu kurtarıldı, bunların yaklaşık 6 bini yalnızca Corvo'da. SPEA'nın Portekiz basınına verdiği bilgiye göre Corvo'da metal halkayla işaretlenen yavruların yüzde 25'i, ışık yüzünden yönünü şaşırdıktan sonra kampanya sırasında yeniden yakalanıyor.
Tam karartma ise 2019'da eklendi. Adanın gece karanlığı 2021'den beri ölçülüyor da: Kanarya Astrofizik Enstitüsü (IAC), SPEA ve Corvo yerel yönetimi, Interreg EELabs projesi kapsamında adaya 10 ışık ölçer yerleştirdi. Projenin koordinatörü Miquel Serra-Ricart, IAC'nin duyurusunda Corvo'da gezegenimizin doğal gece karanlığını ölçebilmenin çok muhtemel olduğunu söylemişti. 2022'deki karartmada dört yavruya GSM bağlantılı GPS vericisi takılarak kuşların karanlıktaki davranışı izlendi.
Nöbettekiler: korucu, biyolog ve gönüllü gençler
Fotoğrafçı Andrea D. Zanenga, The Guardian için hazırladığı fotoğraf dizisinde bu nöbeti belgeledi. Zanenga girişimi, 2024 Haziran'ındaki ikinci Corvo yolculuğunda bir dükkânda gördüğü kampanya çıkartması sayesinde öğrendiğini, sonra karartmayı belgelemek için adaya geri döndüğünü anlatıyor.
Dizide adanın orman korucusu Rui Pimentel, köyün çevresinde şaşkın kuşları toplayan gönüllülerden Leonardo Xavier ve SPEA'dan deniz biyoloğu Tania Pipa yer alıyor. Azorlar'ın en büyük adası São Miguel'den gelen Pipa, her yıl Corvo'ya gidip adadaki doğal ve yapay yuvaları tek tek denetliyor. Guardian'a konuşan Pipa, Azorlar'da yelkovan sesini duymadığım gün, orası kesinlikle Azorlar olmayacak diyor.
Işık yavruların tek düşmanı değil. Habere göre kediler, yuvadaki yavruların başlıca avcısı; SPEA ekibi bu yüzden yuvaların çevresine kedileri uzak tutan ultrasonik cihazlar yerleştirmiş.
Söndürmek gerçekten işe yarıyor mu?
Corvo için karartma öncesi ve sonrasını karşılaştıran yayımlanmış bir ölçüme ulaşamadık; kurtarılan kuş sayıları da arama çabasına, hava koşullarına ve ayın evresine göre yıldan yıla değişiyor. Bu yüzden rakamlar tek başına karartmanın etkisini göstermiyor.
Başka bir yerden ise doğrudan kanıt var. Kanada'nın Newfoundland ve Labrador eyaletinde, Leach fırtına kırlangıcının (Hydrobates leucorhous) dünyadaki en büyük kolonisinin yanındaki bir balık işleme tesisinde iki yıl boyunca ışıklar açıkken ve kapalıyken düşen kuşlar sayıldı. Tori Burt ve arkadaşlarının 2023'te ön baskı olarak paylaştığı çalışmaya göre ışıkları kapatmak kuşların yere inmesini yüzde 39 oranında azalttı. Düşmeler eylül sonundan ekim sonuna kadar zirve yaptı ve etkilenen kuşların çoğu yavrulardı.
Rodríguez'in 2017 derlemesi de yapılacakları sıralıyor: ışık kaynaklı ölümlerin tür nüfusları üzerindeki gerçek etkisini hesaplamak, kuşlar için güvenli ışık eşiklerini ve mesafeleri belirlemek, kurtarılan kuşların sonrasını izlemek, kurtarma programlarını iyileştirmek ve deniz kuşu dostu aydınlatma geliştirmek.
Adını Türkçeden alan akraba: yelkovan
Bu hikâyenin Türkiye'ye uzanan bir ucu var. Akdeniz'de yaşayan akraba türlerden Puffinus yelkouan, bilim dünyasına İstanbul Boğazı'ndan girdi: İtalyan doğa bilimci Giuseppe Acerbi türü 1827'de Boğaz'da toplanan örneklerden tanımladı ve adını Procellaria yelkouan koydu. BirdLife International'a göre ad, Türkçe "yelkovan" kelimesinden geliyor ve "rüzgâr kovalayan" anlamına geliyor. İngilizcede de tür hâlâ Yelkouan shearwater diye anılıyor.
BirdLife, türü IUCN Kırmızı Listesi'nde "hassas" kategorisinde gösteriyor; son 60 yılda dokuz koloninin tamamen ortadan kalktığını belirtiyor. Üreme alanları güney Fransa ve doğu Cezayir'den Yunanistan ve Bulgaristan'a uzanan kayalık kıyı ve adacıklar. Kuş gözlemcisi Dilek Şahin'in Rufford Vakfı destekli projesine göre dünya nüfusunun büyük bölümünün Türk boğazlarından, yani İstanbul ve Çanakkale boğazlarından geçtiği düşünülüyor. bianet'te yayımlanan bir yazıya göre Şahin ve gönüllüler bir gün tek başına Karadeniz'den Marmara'ya geçen 90 bin yelkovan saydı.
Yelkovan yavruları da Cory yelkovanı gibi geceleri uçuyor ve aynı tuzağa düşüyor. BirdLife Malta, haziran ya da temmuzda yuvadan çıkan yavruların bir kısmının kıyıdaki ışıklara çekildiğini, bitkin düşene kadar ışıkların üzerinde döndüğünü ya da yapılara çarptığını yazıyor. Maltalılardan istenen de Azorlar'dakine benziyor: kuşu bir havluyla tutup havalandırmalı bir karton kutuya koymak ve derneğe haber vermek.
Sırada ne var
Corvo'nun deneyi küçük bir ada için kolay görünebilir; 450 kişilik bir köyün lambalarını beş gece kapatmak, bir kıyı kentinin ışıklarını kısmakla aynı şey değil. Asıl soru, Atchoi ve ekibinin deneyinin işaret ettiği yerde duruyor: Tam karanlık mümkün değilse hangi renk ve hangi şiddetteki ışık kuşları yanıltmıyor? Laboratuvardaki kırmızı ışık tercihinin sokakta da aynı sonucu verip vermediği, derlemenin istediği deniz kuşu dostu aydınlatmanın ilk sınavı olacak. Yelkovanların her yıl binlercesinin geçtiği ışıl ışıl Boğaz kıyılarının bu kuşları nasıl etkilediği ise bildiğimiz kadarıyla hiç ölçülmedi.
Fotoğraf: Original: Jules Verne Times Two; this edit: MPF, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
