Güney Afrika'nın ilk şablon kaya resmi, ayin yapılan bir sığınakta gözden kaçmış
Mpumalanga'daki La Rochelle sığınağında iki kez kayda geçirilen duvarda, özel yapılmış kalıpla basılmış iki küçük insan figürü bulundu. Kimin, ne zaman, neden yaptığı bilinmiyor.
Güney Afrika'nın Mpumalanga eyaletindeki yüksek düzlüklerde, La Rochelle kaya sığınağının zemini betonla kaplı. İçeride ahşap sıralar ve derme çatma bir kürsü duruyor; sığınak zaman zaman ayin için kullanılıyor. Duvarlarda hartebeest ve eland antilopları ile insan biçimli figürler var. Anna Steyn sığınağı 1995'te kayda geçirdi, Mdudusi Maseko 2020'de yeniden belgeledi. İki çalışmada da bir köşedeki tuhaf boya serpintisi açıklanamadan kaldı.
O serpintinin içinde, her biri yalnızca 9 santimetre boyunda iki insan biçimli figür saklıymış. Witwatersrand Üniversitesi'nden kaya sanatı araştırmacısı David Pearce, Phys.org'a verdiği demeçte "Bir süre neye baktığımdan tam emin olamadım. Sonra, tıpkı göz yanılmalarında olduğu gibi, birden belirginleştiler" dedi. Pearce ile Cambridge Üniversitesi'nden arkeolog Kiah Johnson'ın South African Archaeological Bulletin dergisinde yayımlanan çalışması, bu iki figürü güney Afrika'da bilinen ilk şablon kaya sanatı olarak tanımlıyor.
Dünyanın en zengin kaya sanatında eksik olan teknik
Bulgunun önemi, eksikliğin büyüklüğünden geliyor. Güney Afrika kaya sanatı dünyanın en ayrıntılı geleneklerinden biri sayılıyor: koşan antilop sürüleri, dans eden figürler, olağandışı özellikler taşıyan insan biçimli varlıklar. Ama bu birikimin tamamı fırça darbesiyle ya da parmakla boyanmış. Bölgenin avcı-toplayıcılarıyla ilişkilendirilen ince çizgili üslup, tam da fırçanın inceliğiyle tanınıyor. Şablon bu tabloda hiç yoktu.
Şablon, bir kalıbın çevresine boya üflenerek ya da serpilerek elde edilen "negatif" bir görüntü. Bugün sprey boyayla duvara harf basmak için kullanılan oyma kalıpları düşünün: boya kalıbın etrafına düşer, kalıbın kapattığı yer boş kalır. Tarih öncesinde bunun en bilinen örneği, kayaya dayanan elin çevresine boya püskürtülerek bırakılan el izleri.
Hazır nesne değil, özel yapılmış kalıp
La Rochelle figürlerini dünya ölçeğinde de sıra dışı yapan bir ayrıntı var. Şablon örneklerinin çoğunda kalıp, insanın kendi eli ya da gündelik bir nesne. Burada ise biri insan biçimli bir kalıbı özellikle yapmış. Pearce'a göre bunun için balmumu, kil ya da ahşap gibi bir malzemeden kalıp hazırlamak, onu kayaya dayamak ve üzerine boya üflemek ya da serpmek gerekiyordu. Pearce, bu şekilde amaçla yapılmış şablonların dünyada son derece nadir olduğunu söylüyor.
Ne kadar nadir olduğunu kuzey Avustralya'daki bir örnek gösteriyor. Limmen Ulusal Parkı'nda, Marra halkının geleneksel toprağındaki Yilbilinji kaya sığınağında Flinders Üniversitesi'nden Liam Brady'nin ekibi 2017'de 17 minyatür şablon kaydetti: insan figürleri, yengeç, uzun boyunlu kaplumbağa, kanguru pençeleri, bumeranglar ve geometrik biçimler. Bunlar gerçek bir elle ya da tam boy bir nesneyle yapılamayacak kadar küçüktü. Bölgede çocukların balmumunu hayvan biçimlerine soktuğunu kaydeden antropolojik çalışmalardan yola çıkan ekip, balmumunu ısıtıp biçimlendirdi ve bir taş levha üzerinde aynı tür şablonu yeniden üretti. Çalışma 2020'de Antiquity dergisinde yayımlandı. Flinders Üniversitesi'nin duyurusuna göre o tarihte bu tür minyatür şablonun dünyada bilinen yalnızca iki başka örneği vardı: biri Avustralya'nın Yeni Güney Galler eyaletindeki Nielson's Creek'te, diğeri Endonezya'nın Kisar Adası'nda.
El izinden kasıtlı biçime: dünyadaki şablon geleneği
Elin çevresine boya püskürtmek, insanlığın bilinen en eski resim alışkanlıklarından biri. Ocak 2026'da Nature dergisinde yayımlanan bir çalışma, Endonezya'da Sulawesi'nin güneydoğusundaki Muna Adası'nda, Liang Metanduno mağarasındaki bir el şablonunun en az 67.800 yıllık olduğunu bildirdi. Yaş, pigmentin üzerinde biriken mineral kabuğun lazerle uranyum serisi yöntemiyle tarihlenmesinden çıkarıldı. Yani bu kesin bir yaş değil, "en az bu kadar eski" anlamına gelen bir alt sınır. Önceki rekor, kuzey İspanya'da Neandertallere atfedilen 66.700 yıllık bir el şablonundaydı.
Muna'daki izin dikkat çeken yanı yalnızca yaşı değil. Çalışmanın yazarlarından Griffith Üniversitesi'nden Adam Brumm'un Smithsonian dergisine anlattığına göre, el izi çıkarıldıktan sonra biri parmakları yapay olarak inceltip uçlarını sivriltmiş. Brumm bunu yaratıcı hayal gücünün ve soyut düşüncenin işareti olarak görüyor; Durham Üniversitesi'nden Paul Pettitt gibi kuşkucular ise Neandertallerin de şablonlarını değiştirdiğini hatırlatıyor. Kısacası el şablonu bile bazen hazır bir kalıp olmaktan çıkıp üzerinde oynanan bir biçime dönüşebiliyor.
Dünyanın öbür ucunda, Arjantin'in Santa Cruz eyaletindeki Cueva de las Manos (Eller Mağarası), adını duvarlara kolaj gibi üst üste basılmış yüzlerce el şablonundan alıyor. Resimler MÖ 7300 ile MS 700 arasında birkaç dalga hâlinde yapıldı; tarihlemede boyayı püskürtmek için kullanılan kemik boruların kalıntılarından da yararlanıldı. Mağara bugün UNESCO Dünya Mirası listesinde.
Bu geniş tablonun içinde La Rochelle'in yeri belirgin: Ortada bir el izi ya da hazır bir nesne yok, insan biçimli bir figür için özel olarak hazırlanmış bir kalıp var. Pearce, bölgede yerel bir öncül, tarihsel kayıt ya da etnografik bilgi bulunmadığı için figürleri yorumlamanın özellikle zor olduğunu vurguluyor.
Kim, ne zaman, neden: üç soru da açık
Pearce bilinmeyenleri açıkça sıralıyor: "Kimin yaptığını, ne zaman yaptığını, neden yaptığını bilmiyorum. Ama orada olduğu açık. Var." Makalenin başlığı da iddiasını sınırlı tutuyor: Mpumalanga'daki şablon kaya sanatına dair ilk rapor.
Sığınaktaki resimlerin çoğu avcı-toplayıcılarla ilişkilendirilen ince çizgili fırça üslubunda; şablonlar bu üsluptan belirgin biçimde ayrılıyor. Johnson, Phys.org'a "Burayı tek bir topluluk tekrar tekrar ziyaret ettiyse, ziyaretler arasında çok şey değiştirmişler" dedi ve buluntuyu "yenilik ama aynı zamanda ortak mekân ve düşünce dünyası hakkında merak uyandıran bir enstantane" olarak tanımladı.
Bir başka belirsizlik korunmayla ilgili. Mpumalanga dağlıklarındaki sığınakların çok azında resim var, olanlar da yüzyıllar boyunca güneş, rüzgâr ve yağmur altında soldu. Pearce'a göre başka şablonlar da bir zamanlar var olmuş ve her yağmurla biraz daha silinmiş olabilir. Ekip bölgeyi taramayı sürdürüyor ama şimdilik ikinci bir örnek bulamadı. Pearce bir olasılık daha ortaya atıyor: "Belki insanlar şablonla bedenlerine, giysilere ya da taştan yapılara resim yaptılar. Yaygın biçimde kullanılan ama kaya yüzeylerinde kullanılmayan bir şey olabilir."
Her şeyin keşfedildiği sanılan yerde yeni bir şey
Johnson'ın bir uyarısı var: "Dünyada, kara parçalarının çoğunda keşfedilmesi gereken her şeyin keşfedildiğine dair bir yanılgı var." Ona göre Afrika bu konuda belirgin biçimde farklı; iyi incelenmiş yerlerde bile açıklanamamış olgular duruyor. La Rochelle bunun somut örneği: iki ayrı kayıt çalışmasından geçmiş bir sığınakta, iki figür onlarca yıl gözden kaçtı.
Sırada iki açık soru var: Figürler ne zaman yapıldı ve çevredeki başka sığınaklarda, belki çok daha solmuş hâlde, benzer kalıp izleri var mı? Pearce'ın deyişiyle güney Afrika zaten dünyanın en ayrıntılı ve gösterişli kaya sanatı birikimlerinden birine sahip; bu iki küçük figür, o birikimin yerel geleneklerinin sanıldığından da çeşitli ve karmaşık olduğunu gösteriyor.
Fotoğraf: Josep M. Gracia, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
