Hildegard von Bingen'in Gizli Dili: 1.011 Kelimelik Bir Bilmece
12. yüzyılda bir başrahibe 1.011 kelimelik bir dil ve 23 harflik bir alfabe uydurdu, ama niçin yaptığını hiç açıklamadı. Lingua Ignota'nın bilinenleri, tartışmalı yorumları ve Osmanlı'daki uzak akrabası Bâleybelen.
12. yüzyılda bir Alman manastırının başrahibesi, oturup 1.011 kelimelik bir sözlük yazdı. Kelimelerin hiçbiri Latince, Almanca ya da bilinen başka bir dile ait değildi. Sonra bu kelimeleri yazmak için 23 harflik bir alfabe uydurdu. Ve bugüne kalan kayıtlarda, bunu neden yaptığını hiçbir yerde açıkça anlatmadı.
Bu kadın, 1098 doğumlu Benedikten rahibesi Hildegard von Bingen. Katolik takviminde anma günü 17 Eylül. Papa 16. Benedictus 2012'de onu "Kilise Doktoru" ilan etti — teolojiye katkısı resmen tanınan azizlere verilen, çok az kişiye nasip olan bir unvan. Mental Floss'un aktardığına göre Hildegard 77'den fazla ezgi besteledi, günümüze ulaşan ilk ahlak oyununu yazdı, botanik ve tıp üzerine kitaplar bıraktı, iki manastır kurdu ve kendisine mektup yazan din adamlarına cevap yetiştirdi. Bütün bu üretimin yanında bir de kendi dilini yaptı: Lingua Ignota, yani "bilinmeyen dil".
-
Yemek tarifleri
Malzeme listesi, adım adım yapılış, süre ve porsiyon bilgisiyle. Çorbadan tatlıya kategoriye göre gez ya da aradığını doğrudan ara.
Tariflere bak → -
Nasıl yapılır rehberleri
Telefon ayarlarından resmî işlemlere, hesap güvenliğinden günlük hayattaki küçük sorunlara: numaralı adımlar ve tahmini süreyle anlatılmış rehberler.
Rehberleri gör → -
Program arşivi
Tarayıcılar, güvenlik araçları, ofis ve medya yazılımları. Her kayıtta ne işe yaradığı, sürümü ve indirme bağlantısı.
Programlara göz at → -
Sesli ve görüntülü sohbet
Odalarda grup görüntülü sohbet, birebir sesli arama ve canlı yayın. Tarayıcıdan çalışır — eklenti, uygulama ya da kurulum gerekmez.
Odalara gir →
Tanrıdan başlayıp bira bardağına inen bir sözlük
Elimizdeki metin bir sözlük: 1.011 kelime, yanlarında Latince karşılıkları, yer yer de Orta Yüksek Almanca açıklamalar. Kelimeler rastgele sıralanmamış; hiyerarşik bir düzen var. Listenin başında Tanrı (Aigonz) ve melekler, ardından insanlar, beden parçaları, akrabalık adları, kilise görevleri, hastalıklar, aylar, bitkiler, böcekler geliyor. Şeytanın adı Diuueliz. Diğer örnekler arasında Inimois (insan), Maiz (anne), Peueriz (baba), Fuscal (ayak), Sapiduz (arı), Clarischil (sarımsak), hatta Gunguliz (bira bardağı) var.
Dikkat çeken bir eksik var: gramer yok. Elimizdeki kelimelerin hemen hepsi isim; çekim kuralları, cümle yapısı, fiil listesi yok. Dilbilimcilerin tanımıyla bu, Latincenin "kısmi yeniden sözcüklenmesi" — yani Latince cümle iskeletinin içine yeni kelimeler yerleştirmek.
Bunun tek kanıtlı örneği bir ezgi: O orzchis Ecclesia. Latince bir metnin içine beş uydurma kelime serpiştirilmiş; orzchis "engin/muazzam" demek, crizanta ise "kutsanmış". Mental Floss'un çevirisiyle şarkının son dizesi şu anlama geliyor: "Ey, sen yükselen ezgide kutsanmışsın ve ışıldayan bir mücevhersin."
Bilinmeyen harfler
Hildegard'ın ikinci icadı litterae ignotae, yani "bilinmeyen harfler": alfabedeki harflere karşılık gelen 23 özgün işaret. j, v ve w yok; çünkü dönemin Latin alfabesinde de ayrı harfler değildiler. İşaretler kısmen İbrani, Yunan ve Arami yazısını andırıyor ama hiçbirinin kopyası değil. Hildegard bu harfleri yalnızca birkaç mektupta kullanmış — medievalists.net'e göre bunlardan biri, Güney Almanya'daki Zwiefalten manastırının keşişlerinin adlarını bu harflerle yazdığı 1153-1154 tarihli bir mektup.
Metinlerin kendisi iki elyazmasından geliyor: Wiesbaden'deki, 12. yüzyılda Rupertsberg Manastırı'nda üretilen ve ağırlığı yüzünden "Riesencodex" (dev kodeks) denen cilt ile Berlin'deki bir nüsha. Üçüncü bir nüsha Viyana'da Avusturya Milli Kütüphanesi'nden 1800-1830 arasında kayboldu.
Niçin?
Hildegard, hem Papa 4. Anastasius'a yazdığı 1153 tarihli mektupta hem de Liber vitae meritorum adlı eserinin önsözünde, dilin ve harflerin kendisine görülerde geldiğini söylüyor. Ama amacını açıklamıyor. Boşluğu yüzyıllardır yorumlar dolduruyor:
- Manastırdaki rahibelerle kendi aralarında kullanabilecekleri gizli bir şifre.
- Kilisedeki yozlaşmaya dair eleştirileri gizleme aracı. (Ancak bu zayıf bir ihtimal: Hildegard eleştirilerini aynı papaya, gayet anlaşılır bir Latinceyle yazmaktan çekinmemişti.)
- Sıradan konuşmanın yetersiz kaldığı yerde kutsallığı anlatabilecek, sınırları aşan bir dil.
- Meleklerin ya da cennetteki bakirelerin dili; hatta Âdem'in cennette konuştuğu varsayılan kusursuz dil.
- Şiirsel bir süs: Latince metne yabancı ve tören havası veren kelimeler katmak.
19. yüzyılda popüler olan "evrensel bir dil kurmak istedi" yorumu, bugün akademide pek taraftar bulmuyor; ağırlık, gizli ve mistik bir dil olduğu yorumunda. Metnin bilimsel ölçütlere uygun tam basımını 2007'de Sarah L. Higley yaptı: sözlüğün tamamı, çevirisi ve ayrıntılı tartışmasıyla.
Türkçedeki akrabası dört asır sonra geldi
Lingua Ignota, belgelenmiş en eski yapma dil sayılıyor. Karşılaştırma için: Osmanlı dünyasında Muhyî-yi Gülşenî'nin (Edirne doğumlu, 1608'den sonra öldü) kurduğu Bâleybelen, Türkçe kaynaklarda sık sık "dünyanın ilk yapay dili" diye anılır ve 16. yüzyıla, yani Hildegard'dan yaklaşık dört yüzyıl sonrasına aittir. Muhyî bu dil için dokuz risale ve üç sözlük hazırlamıştı; yani Hildegard'ın bıraktığı listenin aksine grameriyle birlikte kurgulanmış bir dildi. Fransız şarkiyatçı Silvestre de Sacy 1813'te risalelerden birini ilim dünyasına tanıttı; Mustafa Koç'un kapsamlı incelemesi ise 2005'te yayımlandı.
Esperanto'nun 19. yüzyıl sonunda ortaya çıktığı düşünülürse, "yapay dil" fikri modern bir buluş gibi görünür. Oysa bir manastırda 1.011 kelime uyduran bir rahibeden bir Osmanlı şeyhine uzanan bu çizgi, fikrin çok daha eski olduğunu gösteriyor. Hildegard'ın niyeti hakkındaysa hâlâ elimizde bir sözlük, bir ezgi ve birkaç mektuptan fazlası yok.
Fotoğraf: text by Hildegard von Bingen, Public domain, Wikimedia Commons
