Ölüme Yol Açan Eşyayı 'Tanrı'ya Veren' Ortaçağ Yasası Demiryolları Yüzünden Kaldırıldı

"Tanrı'ya verilmesi gereken"

Kelime, Latince deo dandum, yani "Tanrı'ya verilmesi gereken" ifadesinden geliyor. Soth'un aktardığı tarihçi William Pietz'e göre bu, kötülüğe yol açmış nesnelerin kutsal bir güçle yüklü olduğu ve bu yüzden Tanrı'ya ait olduğu fikrinin bir örneği. 1846'dan önceki İngiliz hukukunda, yetişkin bir insanın ölümüne doğrudan yol açan her taşınabilir eşya "lanetli" sayılıp Tanrı'ya, yani onun yeryüzündeki temsilcisi olan hükümdara geçiyordu.

Uygulamada işleyiş şöyleydi: Eşyanın sahibi, o eşyanın değeri kadar parayı ödemekle yükümlüydü. Para kurama göre krala gidip hayır işlerine harcanacaktı; gerçekte ise genellikle yerel ölüm soruşturmacısı (coroner) tarafından toplanır ve çoğu zaman, ama her zaman değil, ölenin ailesine verilirdi. Wikipedia'daki kayda göre sahibi ödeyemezse bedel bulunduğu kasabaya düşüyordu. Kavramın kökleri 11. yüzyıla uzanıyor; daha eski dönemlerde zarara yol açan hayvan ya da eşya doğrudan mağdura teslim ediliyordu.

Kuraldan çok istisna

Sekiz yüzyıl boyunca uygulanan bir kuralın tutarlı olmasını beklemek zor. Soth'un örnekleri bunu iyi gösteriyor:

• Bir zencefil fıçısı yuvarlanıp kapaklı bir açıklıktan aşağıdaki işçinin üzerine düşerse: kesinlikle deodand.
• Bir kilise çanı düşüp birini öldürürse: hayır. Çünkü çan, yere sabitlenmiş bir yapının parçası olarak taşınmaz mal sayılıyordu ve deodand yalnızca taşınır eşya olabilirdi.
• Merdivenden düşen kişi: merdiven deodand olurdu; hareket eden kişi olsa bile. Kusur da önemli değildi; kayıtlara bakılırsa en üst basamakta sarhoş dans eden birinin düşmesinde bile merdiven deodand ilan edilebiliyordu.
• Arabanın altında kalan birinde bazen yalnız tekerlek değerlendirilirken, Bedfordshire'da talihsiz bir biçimde arabanın okuna düşen bir adamın olayında arabanın tamamı, yükü ve çeken atlarla birlikte el konuldu.

Bu dağınıklığın nedeni, değerlendirmenin jürinin takdirine bırakılmasıydı. Soth'a göre kayıtlarda görünmeyen pek çok şey, yerel kanaat, dedikodu, kamuoyunun acıması ya da öfkesi, kararları etkilemiş olabilir. Sonuçta ortaya kusurlu ama ulaşılabilir bir adalet biçimi çıkıyordu: ihmalkârı cezalandıran, sadece şanssız olanı kayıran, geride kalanlara bir şeyler sağlayan.

Sonra trenler geldi

19. yüzyılın başında deodand zaten unutulmaya yüz tutmuştu. Onu yeniden gündeme getiren demiryolları oldu. 1830'larda demiryolu ağı hızla büyüdü, trenlerin yol açtığı ölümler de arttı. Wikipedia'daki Deodands Act 1846 maddesine göre demiryolu şirketlerinin bu ölümlere kayıtsızlığı halkın tepkisini çekiyordu.

Sorun şuydu: Dönemin İngiliz hukukunda, 1808 tarihli bir yargı kararının koyduğu ilkeye göre ölenin ailesi, yaşadığı duygusal ve ekonomik kayıp için tazminat isteyemiyordu. Deodand ise jürilere dolaylı bir yol açıyordu. Bir tren bir insanın ölümüne yol açtığında "hareket eden bir nesnenin" sorumlu olduğunu tartışmak zordu. Ama Soth'un deyişiyle, yerel bir tüccarın kırık bir fıçı için birkaç şilin ödemesiyle bir demiryolu şirketinin koca bir lokomotifin bedelini ödemesi arasında büyük fark vardı.

Hukuk tarihçisi Anna Pervukhin'in çalışmasına göre sanayi devrimi sırasında jüriler deodand değerlerini belirgin biçimde yükseltmeye başladı. Belki sanayicileri özellikle ihmalkâr buluyor, belki de bu bedeli kaldırabilecek kadar zengin görüyorlardı. Bazı durumlarda jüri üyeleri, sanayici ölenin ailesine bir şey sağlarsa deodand meselesinin üzerine gitmeyeceklerini açıkça ima etti.

Sonning Yarması: 1.000 sterlinlik lokomotif

En bilinen örnek 1841 Noel arifesinde yaşandı. Great Western Railway'e ait bir tren, Reading yakınlarındaki Sonning Yarması'nda yamaçtan kayan toprağa çarptı ve raydan çıktı; sekiz yolcu yaşamını yitirdi. Soruşturma jürisi lokomotif, kömür vagonu ve yolcu vagonları için 1.000 sterlinlik deodand belirledi. Sonradan anlaşıldığına göre jüri, yolcu vagonlarının lokomotife bu kadar yakın konmasını ve yamaçta yeterli nöbet tutulmamasını büyük ihmal olarak görmüştü. Yaralılardan birinin sonradan ölmesi üzerine yapılan ikinci soruşturmada 100 sterlin daha eklendi. Hecla adlı lokomotif ve vagonlar için toplam 1.100 sterlin.

Para hiç ödenmedi. Ticaret Kurulu'nun müfettişi şirketi kusurlu bulmadı ve iki deodand da itiraz üzerine teknik gerekçelerle bozuldu. Ama olay yasa koyucuları harekete geçirdi.

1846: Bir kapı kapandı, bir başkası açıldı

Lord Campbell, demiryolu şirketlerinin itirazlarına rağmen iki yasa tasarısı hazırladı. Biri, ölüm olaylarında geride kalanlara tazminat hakkı tanıyan ve "Lord Campbell Yasası" olarak da bilinen Fatal Accidents Act 1846 oldu. Diğeri, deodandı tamamen kaldıran Deodands Act 1846.

Bu bir ilerleme olarak görüldü. Ancak Soth'un aktardığı tarihçi Harry Smith, deodandın kaldırılmasının ilk etkisinin daha çok demiryollarını korumak olduğunu savunuyor. Smith'e göre demiryolu şirketlerine karşı hiçbir hakkı olmayan kurbanların yakınları, en küçük tazminattan bile mahrum kaldı: sigortasız yolcuların, raylara izinsiz girenlerin ve belki en acısı, iş başında hayatını kaybeden demiryolu işçilerinin aileleri.

Bir eşyayı sorumlu tutmak saçma mı?

Deodand, faili net olmayan trajedileri çözmenin dağınık, tuhaf ve kusurlu bir yoluydu. Yine de tamamen ölmüş sayılmaz. Wikipedia'ya göre ABD hukukunda, suçla bağlantılı mala el konulmasını sağlayan modern "sivil müsadere" uygulamasının kökenlerinden biri olarak anılıyor. Soth'a göre bazı akademisyenler son yıllarda kavramı doğanın hukuki hakları için bir çerçeve olarak yeniden ele almayı önerdi.

Soth ise yazısını daha güncel bir soruyla bitiriyor: İnsan olmayan varlıkların sorumluluğunu düşünmek için deodand bir araç olabilir mi? Bir kullanıcıyı kendine zarar vermeye yönlendiren bir yapay zekâ hakkında karar vermesi istenen ortaçağ jürisi ne yapardı? Sekiz yüzyıl önce fıçılara ve merdivenlere sorulan soru, bugün yazılımlara soruluyor: Bir nesne bir ölüme yol açtığında bedeli kim, ne kadar öder?

Fotoğraf: Wayland Smith, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons