Kaya resmindeki canavar ne dinozordu ne fosil: iddia dağıldı

Oxford Üniversitesi'nden arkeolog David Witelson'ın Southern African Humanities dergisinde yayımlanan çalışması, San kaya sanatıyla ilgili iki ayrı "tarih öncesi canavar" iddiasını tek tek ele alıyor ve ikisini de reddediyor. Ama yazının asıl konusu figürler değil; bir görüntüdeki boşluğa kendi bildiğimiz çerçeveyi yerleştirme alışkanlığı.

İki iddia, tek yöntem sorunu

Her iki iddia da jeomitoloji denen yaklaşımdan besleniyor. Jeomitoloji, mitlerin ve halk anlatılarının arkasında gerçek jeolojik ya da paleontolojik gözlemler arar: bir topluluğun devler hakkında anlattığı hikâyenin aslında topraktan çıkan iri fosil kemiklerden doğmuş olabileceğini öne sürer. Fikir ilgi çekicidir, çünkü bir anlatıyı "açıklanmış" hissettirir.

Witelson'ın itirazı tam da burada. Makalesinin özetinde yaklaşımın temel eksiğini şöyle tarif ediyor: jeomitolojide, fosillerin bir kültür içinde nasıl anlam kazandığına dair ikna edici bir kuram yok. Yani kemik ile mit arasındaki köprünün nasıl kurulduğu gösterilmiyor; varsayılıyor.

On iki yaşındaki bir çocuğun gördüğü iz

Birinci vaka eski. Paleontolog Paul Ellenberger, 1930'da henüz on iki yaşındayken bir kaya resmindeki kırmızı biçimi dinozor ayak izi olarak yorumlamıştı. Bu yorum 2005'te meslektaşlarıyla birlikte yayımladığı bir çalışmada akademik bir savunmaya dönüştü: ona göre yerli izciler, kayadaki fosil izlerinden yola çıkıp izi bırakan kuş benzeri yaratığı zihinlerinde yeniden kurmuş, bu yaratık da on dokuzuncu yüzyıl ǀXam San anlatılarındaki ǁKhwai-hemm olmuştu.

Witelson bu bağlantıyı sınamak için kaya resmine değil, arşive gitti. Digital Bleek and Lloyd Collection, on dokuzuncu yüzyılın sonunda ǀXam San konuşmacılarından derlenmiş anlatıların el yazmalarını barındırıyor. Bu dilin bugün konuşanı yok; dolayısıyla koleksiyon tek başına bir kültür hafızası.

ǁKhwai-hemm bir canavar değil, bir ateş

El yazmalarından çıkan tanım beklenenden bambaşka. Phys.org'un aktardığına göre Witelson'ın bulgusu şu: ǁKhwai-hemm, kişileştirilmiş bir otlak ateşidir; peygamberdevesi biçimindeki tanrı ǀKaggen tarafından kandırıldıktan sonra önüne çıkan her şeyi yakarak ilerler.

Bu, dev bir hayvan değil; doğal bir olayın karakter kazanmış hâli. Üstelik Witelson, fosil kemiklerle ǁKhwai-hemm'i birbirine bağlayan tek bir şarkı ya da anlatı bulamadığını yazıyor. İddianın dayandığı mitolojik zemin, yakından bakılınca bambaşka bir şey çıkıyor.

Dişler, solmuş bir boya lekesiydi

İkinci vaka çok daha taze. Witwatersrand Üniversitesi'nden paleontolog Julien Benoit, 2024'te PLOS ONE'da yayımlanan çalışmasında, Free State'teki La Belle France çiftliğinde bulunan ve araştırmacıların "Boynuzlu Yılan paneli" dediği duvar resmindeki dişli figürün bir dicynodont'tan esinlenmiş olabileceğini öne sürmüştü. Panelin 1821-1835 arasında boyandığı düşünülüyor; dicynodont'lar ise ilk kez 1845'te Richard Owen tarafından bilimsel olarak tanımlanmıştı. Benoit'nin üniversitesinin duyurusunda kendi ifadesiyle savı şuydu: San halkı, Batılı bilim insanları bu canlıların varlığını bilmeden çok önce paleontoloji yapıyordu.

Witelson sahaya gidip aynı figürü yeniden kayda alınca tablo değişti. Diş sanılan açık gri iz, siyah boyanın yayılmış bir lekesiydi; rengin açılması, boyayı koruyan yağlı filmin aşınmayla kalkmasından kaynaklanıyordu. Dahası, bu izlerin figür üzerindeki yeri ve biçimi bir dicynodont'un dişlerine uymuyordu.

Daha sade, daha sağlam bir açıklama

Peki figür neyi gösteriyor? Witelson'ın işaret ettiği cevap, güney Afrika kaya sanatında zaten iyi belgelenmiş bir motif: yağmur hayvanı. ǀXam anlatılarında suyun bir hayvan biçimi vardır; araştırma literatüründe "yağmurun hayvanı" olarak geçen bu varlık, yağmur çağırma töreniyle birlikte anılır ve resimlerde iri gövdeli, kimi zaman dişli bir yaratık olarak görünür.

Bu açıklamanın haber değeri düşük, çünkü yeni bir şey söylemiyor. Ama San anlatılarına dayanıyor; diğeri dayanmıyordu. Witelson'ın phys.org'da aktarılan eleştirisi de burada toplanıyor: bir araştırmacının kendi dünya görüşünü kanıt olmadan bir başkasının üzerine yerleştirmesi.

Çürütme neyi kapsar, neyi kapsamaz

Burada bir ayrımı atlamamak gerekiyor. Witelson'ın gösterdiği şey, iki iddianın dayandığı kanıtların iddiayı taşıyamadığı. Bu, "San toplulukları fosilleri hiç fark etmedi" anlamına gelmiyor. Makale, jeomitolojinin güney Afrika kaya sanatı araştırmalarına katkı yapabilmesi için yeterli kanıt ile kuram ve yöntemde iyileştirme gerektiğini söylüyor; kapıyı kapatmıyor, eşiği yükseltiyor.

Bir nokta daha var: her iki tarafta da elde bulunan şey bir yorum. Witelson'ın yağmur hayvanı önerisi de nihai kanıt değil, yalnızca kültürün kendi kayıtlarıyla daha tutarlı bir okuma. Kaya sanatında kesinlik nadirdir; yöntem tartışmasının konusu, hangi okumanın daha fazla yük taşıyabildiği.

Türkçe okur için eksik kalan yarı

Bu hikâyenin Türkiye ile bağı dolaylı ama tanıdık. 2024'teki iddia, büyük haber sitelerinden bilim bloglarına kadar geniş biçimde çeviri yoluyla dolaşıma girdi. İki yıl sonra gelen eleştiri ise, bu satırların yazıldığı gün itibarıyla Türkçe kaynaklarda görünmüyor. Bilim haberciliğinde tekrarlanan bir asimetri bu: çarpıcı bulgu hızla yayılır, düzeltme arkadan yetişemez. Okurun zihninde geriye "San halkı dinozor çizmişti" cümlesi kalır.

Sırada duran soru tek bir panelden büyük. Fosiller gerçekten de insan topluluklarının anlatı dünyasına girmiş olabilir; Karoo havzası gibi fosil açısından zengin bölgelerde bunun izini sürmek makul bir araştırma programı. Witelson'ın makalesi bu programı değil, onun şu anki kanıt eşiğini hedefliyor. Bir sonraki adım, jeomitolojinin "benziyor" demekten "şu topluluk, şu kemiği, şu anlatıda, şu nedenle kullandı" demeye nasıl geçeceği olacak.

Fotoğraf: Josep M. Gracia, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons