Chan Chan'da 600 yıldır el değmemiş bir tören platformu açıldı

Asıl bulgu altın değil, bağlam

Chan Chan'da bugüne kadar dokuz civarında seçkin cenaze platformu belirlendi. Hepsi, yüzyıllar içinde — özellikle sömürge döneminden başlayarak — kaçak kazılarla boşaltılmıştı. Arkeologlar bu platformların mimarisini biliyordu ama içeride neyin, hangi düzende durduğunu bilmiyordu; ellerinde yalnızca boş odalar ve dağıtılmış kemikler vardı.

Bu yüzden önemli olan, çıkan eşyanın kıymeti değil bağlamı: hangi nesnenin kimin yanında, hangi sırayla bırakıldığı. Bir gömü bir kez karıştırıldığında o bilgi geri gelmez. National Geographic'e konuşan arkeolog Gabriel Prieto bulguyu şöyle değerlendiriyor: "Chan Chan'da böyle bir şey bulmayı hiç hayal etmemiştik." Aynı habere göre odalardan çıkan iki balta, Chimú kültürüne ait bugüne dek ele geçmiş ilk örnekler arasında.

Kim bu Chimúlar

Chimú ya da kendi adıyla Chimor krallığı, Peru'nun kuzey kıyısında yaklaşık 900'den 1470'e kadar hüküm sürdü; yani İnka'dan önce bölgenin en büyük siyasi gücüydü. Başkentleri Chan Chan, Kolomb öncesi Güney Amerika'nın en büyük kentiydi: yirmi kilometrekarelik bir alana yayılıyor, yoğun merkezi altı kilometrekareyi buluyordu. Nüfus tahminleri 40 bin ile 60 bin arasında değişiyor.

Kent tamamen kerpiçten — güneşte kurutulmuş çamur tuğladan — örülmüştü ve bu haliyle Amerika kıtasının en büyük kerpiç kenti sayılıyor. On ayrı surlu avlu (ciudadela) birbirinden bağımsız birer yönetim merkezi gibi çalışıyordu; Utzh An bunlardan biri. UNESCO kenti 1986'da Dünya Mirası listesine aldı ve aynı yıl tehlike altındaki miras listesine yazdı; hâlâ orada. Nedeni basit: kerpiç suya dayanmaz, El Niño yıllarında artan yağmur ve nem duvarları eritir.

Kazmadan önce modelini çıkarıyorlar

Duyuruda anlatılan yöntem, bulgunun kendisi kadar dikkat çekici. Ekip kalıntıları doğrudan sökmek yerine, önce fotogrametriyle — yüzlerce fotoğraftan üç boyutlu model üretme tekniğiyle — odaların milimetre ölçeğinde bir kopyasını çıkarıyor. Kırılgan malzeme yerinden alındığında diziliş bozulur; sayısal model, o dizilişin tek kalıcı kaydı oluyor. Çalışmayı yürüten Chan Chan Arkeolojik Kompleksi Özel Projesi'nin araştırma ve koruma birimi, bulgunun büyük kısmını laboratuvara taşımayı planlıyor.

Bilinmeyenler

Bulgu heyecan verici ama henüz hiçbir bilimsel yayına dönüşmüş değil; elimizdeki her şey kurumun duyurusu ve ona dayanan haberler. Birkaç nokta açık kalıyor:

• Sayılar tam oturmuyor. Aktarımlarda merkez odada bir, yan odada yirmi kişi olduğu belirtiliyor; platformun üstündeki gömü sayısı kimi haberde 17, kimisinde 18 geçiyor. Toplamda 38 rakamında birleşiliyor.
• "600 yıllık" yuvarlak bir rakam. Tarihlendirme şimdilik mimari ve eşya karşılaştırmasına dayanıyor; radyokarbon sonuçları yayımlanmadı. Chimú'nun son yüzyılı ile İnka'nın bölgeyi ele geçirdiği 1470 dolayı bu aralığa sığıyor.
• Merkez odadaki kişi kim? Arkeologların ilk değerlendirmesi, bu kişinin hükümdar değil dinî yetki taşıyan biri olduğu yönünde. Kalıntılarda saptanan zincifre (cıva sülfüründen elde edilen kırmızı pigment) Ande'de kutsal sayılan kişilerle ilişkilendiriliyor. Yine de bu bir yorum; kemik analizleri yapılmadan kesinleşmez.
• Diğerleri neden orada? Platformdaki kalabalığın merkezdeki kişiyle ilişkisi belirsiz. Aile miydiler, görevliler miydi, tören katılımcıları mıydı — bunu ancak DNA ve izotop çalışmaları söyleyebilir.

Sırada ne var

Kalıntılar laboratuvara taşındıktan sonra sıranın izotop ve DNA analizlerine gelmesi bekleniyor; bunlar hem akrabalık bağlarını hem de gömülen kişilerin nerede doğup nerede beslendiğini gösterebilir. Asıl merak edilen ise şu: dokuz platformun sekizi boş, biri dolu çıktı. Chan Chan'ın kalan yüzlerce hektarında, kaçak kazıcıların ulaşamadığı başka kapalı odalar var mı — ve kerpiç duvarlar, o odalar açılana kadar ayakta kalabilecek mi?

Fotoğraf: Draceane, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons