Heliopolis'ten 3.000 çakmaktaşı: Mısır'da iş bölümü firavunlardan eski

1905 ile 1906 arasında İtalyan Mısırbilimci Ernesto Schiaparelli, bugünkü Kahire'nin kuzeydoğusunda yaklaşık 9 metre derine indiğinde açtığı çukurları yeraltı suyu bastı. İşçiler buluntuları sudan elle toplamak zorunda kaldı. Çıkan çakmaktaşı parçaları Torino'daki Mısır Müzesi'ne (Museo Egizio) gönderildi ve 40 tahta sandık içinde yüz yılı aşkın süre neredeyse kimse açmadan bekledi. Schiaparelli'nin ilgisi anıtlarda ve yazıtlardaydı; taşlar ise sıradan buluntu sayılmıştı.

O sandıklar bugün kazı yerinden geriye kalan tek iz. Schiaparelli'nin çalıştığı nokta artık arkeolojik alan olarak yok; üzerinde Kahire'nin en kalabalık semtlerinden Matariye uzanıyor. İtalya Ulusal Araştırma Konseyi (CNR) ile Mısır Müzesi'nden beş araştırmacının Journal of Anthropological Archaeology dergisinde yayımlanan çalışması, bu sandıkları parça parça açarak yaklaşık 3.000 aleti güvenle Heliopolis'e bağladı. Ortaya çıkan tablo önemli bir soruya dokunuyor: Mısır'da iş bölümü devletle mi geldi, yoksa köylerde zaten var mıydı? Heliopolis'in taşları ikincisini işaret ediyor.

Tablodaki bilgiler makaleden ve araştırma ekibinin çalışmayı anlattığı yazıdan derlendi.

Güneş kentinin altındaki çiftçi köyü

Heliopolis, firavunlar çağında güneş tanrısı Ra'ya adanmış büyük bir dinî ve düşünsel merkezdi. Eski Mısırlılar dünyanın burada, yaratıcı tanrı Atum'un ilk karmaşa sularından çıkmasıyla başladığına inanıyordu. Bölgenin bugün de ayakta duran en tanınmış anıtı olan I. Senusret dikilitaşı yaklaşık MÖ 1940'ta yapıldı. Ama tapınaklardan çok önce, MÖ 3000'in hemen öncesinde burada tahıl eken, bira yapan ve jilet keskinliğinde çakmaktaşı aletler üreten bir tarım köyü vardı. Bu dönem, ilk firavunların Nil Vadisi'ni tek bir krallık altında toplamasının hemen öncesine denk geliyor; arkeologlar buna hanedanlık öncesi (Predinastik) dönem diyor.

Koleksiyonu değerli kılan şey, neyin saklandığı. Erken dönem kazıcıları çoğu zaman yalnız gösterişli parçaları alıp gerisini atardı. Schiaparelli ise neredeyse her şeyi tutmuş: bitmiş aletlerin yanında çekirdekler (bıçak koparılan ana taş blokları), küçük yongalar ve yontma artıkları da sandıklara girmiş. Bu sayede araştırmacılar aletlerin neye benzediğini değil, nasıl yapıldığını izleyebildi. Söz konusu olan, kesmek, kazımak, delmek ve ekin biçmek için kullanılan gündelik araçlar.

Bir asırlık bir koleksiyonun tarihine güvenmek kolay değil. Burada ekip şanslıydı: 2019'da bir Mısır-Alman ekibi, 500 metre ötede erken bir bira imalathanesi olduğu düşünülen yapının yanında aynı yaşta bir katmana ulaşmış ve aynı tür aletleri bulmuştu. Yeni kazının verisi eski buluntular için bir ölçüt işlevi gördü. Ayrıca mikroskobik ve kimyasal analizlerle çakmaktaşının bir tür parmak izi çıkarıldı; hammaddenin yerleşimin yakınındaki çakıl yataklarından toplandığı anlaşıldı.

Çekirdek çok, bıçak az: Köyün içinde bir atölye

Araştırmacılar aletleri biçim türlerine ayırmak yerine operasyon zinciri (chaîne opératoire) denen yöntemi kullandı. Yöntemin özü, bir çakılın yerden alınmasından aşınan aletin atılmasına kadar her adımı geriye doğru kurmak. Her adım öğrenilen bir hareket olduğu için taşta iz bırakır; bu izler aleti kimin, ne kadar ustalıkla ve nasıl bir düzen içinde yaptığını ele verir. Ekip, Heliopolisli yontucuların çekirdekleri dört farklı yolla işlediğini ve uzun, düzgün bıçakları yumuşak taş çekiçlerle kopardığını belirledi.

En güçlü ipucu bir dengesizlik. Schiaparelli'nin alanında çok sayıda çekirdek var ama bıçak az. Çekirdeklerin üzerindeki izler, bulunandan çok daha fazla bıçak koparıldığını gösteriyor; demek ki ürünlerin çoğu başka yere taşınmış. Ekip bunu, ustaların kendi ihtiyacından fazlasını üreten bir atölye olarak yorumluyor. Bira imalathanesinin yanındaki alanda ise tersi görülüyor: az sayıda, acemi elle işlenmiş çekirdek. Oradaki insanlar bıçaklarının çoğunu atölyeden edinmiş olmalı.

Bununla birlikte kimse hammaddeyi tekelinde tutmuyor, üretimi büyük ölçekte yönetmiyordu. Arkeolojide buna keyfî zanaat uzmanlaşması deniyor: uzmanlık birkaç kişide toplanmış ama bir kuruma dönüşmemiş. Ustalar aynı zamanda çiftçiydi. Orak dişleri çok farklı biçimlerde bilenip onarılmış; bu da her kullanıcının kendi aletine kendisinin baktığını düşündürüyor. Son rötuşu büyük olasılıkla metal aletlerle yapılmış birkaç olağanüstü ince, dişli orak bıçağı ise hasat zamanı tarlaya inen usta yontucuların varlığına işaret ediyor.

Köy dış dünyadan da kopuk değildi. Aynı dönemde Mısır'ın dört bir yanında görülen zarif çakmaktaşı Hammamiya bıçakları Heliopolis'te de çıktı, üstelik yapım artıklarıyla birlikte. Araştırmacılar iki olasılığı açık bırakıyor: ya yerel ustalar itibarlı bir modeli taklit etti ya da gezgin zanaatkârlar köye uğradı. Bu noktada kesin bir yargı yok.

Devlet ekonomiyi sıfırdan kurmadı

MÖ 3000'in hemen öncesinde tablo hızla değişti. Nil Deltası'nın, Heliopolis'te üretilenler gibi geleneksel bıçakları ortadan kalktı; yerlerini daha standart ürünler aldı. Bunların çoğu artık köylerden değil, çöldeki çakmaktaşı ocaklarına kurulmuş büyük atölyelerden geliyordu. Değişim, Mısır devletinin doğuşuyla ve devletin giderek artan tarımsal ürün fazlası talebiyle aynı zamana denk geliyor.

Bunu yukarıdan dayatılmış bir dönüşüm gibi okumak cazip. Heliopolis başka bir şey anlatıyor: köylülerin önemli bir kısmı daha önce de kendi bıçağını yapmıyordu. Temel bir aleti başkasından alma alışkanlığı zaten yerleşmişti; uzak atölyelerden gelen bıçakların bu kadar çabuk benimsenmesinin nedeni bu olabilir. Ekip, çalışmayı anlattıkları yazıda sonucu şöyle özetliyor: erken devletler ekonomik karmaşıklığı sıfırdan icat etmedi, sıradan köylülerin kendi aralarında çoktan kurduğu düzenlerin üzerine inşa etti.

Anadolu'dan bir karşılaştırma: Göllüdağ'ın obsidyen atölyeleri

Köy ölçeğinde, ihtiyaçtan fazla kesici üreten uzmanlar fikri Anadolu okuruna yabancı değil. Niğde'deki Göllüdağ volkanının çevresinde, Kaletepe'de, Erken Neolitik dönemde açık havada çalışan bir obsidyen atölyesi kazıldı. Burada volkanik camdan bıçaklar üretilmiş ve bunların büyük kısmı alandan götürülmüş; Göllüdağ obsidyeninin Kıbrıs'a ve Suriye'ye kadar ulaştığı biliniyor. Kaletepe, Heliopolis köyünden birkaç bin yıl daha eski.

İki örnek arasında önemli bir fark var. Kaletepe'de hammadde kaynağın başında işlenip yola çıkarken, Heliopolis'te üretim köyün içinde, çiftçilikle iç içe yürüyordu. Yine de ikisi aynı soruya ışık tutuyor: uzmanlaşmış zanaat ve uzak mesafeli değiş tokuş ağları, krallar ya da merkezî yönetimler ortaya çıkmadan önce de kurulabiliyordu. Bu da karmaşık toplum kavramını yalnız saraylar ve tapınaklarla ölçmenin eksik kaldığını hatırlatıyor.

Müze depoları, kaybolan yerlerin arşivi

Çalışmanın bir başka dersi yöntemle ilgili. Afrika'da bir asır önce kazılan pek çok alan bugün büyüyen kentlerin ve tarlaların altında kaldı. Heliopolis'te Mısırlı arkeologlar ve kültür mirası yetkilileri geriye kalanı korumaya çalışıyor; ama artan yeraltı suyu ve dünyanın en büyük kentlerinden birinin baskısı işi zamana karşı bir yarışa çeviriyor. Böyle yerler için müze depoları çoğu zaman tek arşiv. Yine de çakmaktaşı, kırık çanak çömlek ve hayvan kemiği dolu sandıklar, eski kayıtlar eksik olduğu ve malzemeye güvenilemeyeceği varsayıldığı için nadiren incelenir. Ekip etiketleri, arşivleri, hammaddeyi ve yeni kazı verisini çapraz denetleyerek bu kuşkunun aşılabileceğini gösterdi.

Araştırmacılar bir de erişim meselesine dikkat çekiyor. Eski paylaşım (partage) düzeninde buluntular yabancı kazı ekipleriyle ev sahibi ülke arasında bölünüyor, Afrika'daki alanlardan çıkan pek çok koleksiyon Avrupa'ya gidiyordu. Ekibe göre bu malzemeyi incelemek ve herkese açık biçimde yayımlamak, onu geçmişini kaydettiği insanlar için yeniden anlamlı kılmanın bir yolu; makalenin kendisi de açık erişimle yayımlandı. Geriye açık bir soru kalıyor: Delta'daki öteki köyler de Heliopolis gibi atölyeler barındırıyor muydu, yoksa bu köy bir istisna mıydı? Cevap belki de başka bir müzenin hiç açılmamış sandıklarında bekliyor.

Fotoğraf: , CC0, Wikimedia Commons