Korku filmleri gözümüzü nasıl kandırıyor: Tavandaki kadını neden görmeyiz?

Konunun ilginç yanı şu: Algı psikolojisinin onlarca yıldır deneylerle gösterdiği zaaflar, beyazperdede bilerek ya da sezgiyle bir korku aracına dönüşüyor. Bir sahnenin bizi neden ürküttüğünü anlamak, aynı zamanda gözle beynin günlük hayatta nasıl iş bölümü yaptığını da gösteriyor.

Dikkatin feneri: Işık düşmeyen yer görülmüyor

Görme sistemi bir sahnenin tamamını aynı anda ayrıntılı işleyemez. Ayrıntılı bilgi yalnızca dikkatin yöneldiği yerden çıkarılır; dikkat bir el feneri gibidir ve fenerin ışığı dışında kalan şey ne kadar tuhaf olursa olsun gözden kaçabilir. Psikolojide buna dikkatsizlik körlüğü (inattentional blindness) deniyor: Başka bir işe odaklanmışken açıkça görünen bir şeyi fark etmemek.

Olgunun en bilinen gösterimi Daniel Simons ile Christopher Chabris'in 1999'da Perception dergisinde yayımladığı "görünmez goril" deneyi. Katılımcılardan basketbol oynayan bir gruptaki pasları saymaları isteniyor; Robbins'in aktardığına göre pas saymaya dalan katılımcıların yaklaşık yarısı, oyunun ortasından geçen goril kostümlü kişiyi hiç görmüyor. Simons ve Chabris makalede, beklenmedik bir nesnenin fark edilme ihtimalinin o nesnenin ekrandaki diğer nesnelere ne kadar benzediğine ve izleme görevinin ne kadar zor olduğuna bağlı olduğunu da bildiriyor. Daniel Simons'ın kendi kanalında yayımladığı deney videosu aşağıda; sonucu artık bildiğiniz için goril yine de gözünüze çarpacaktır.

Robbins, korku sinemasının bu etkiye sık başvurduğunu söylüyor: Insidious'taki hayalet çocuk ya da Netflix dizisi The Haunting of Hill House'un arka planlarına serpiştirilmiş hayaletler bunun örnekleri. Görüntü ekrandadır ama çoğu izleyici onu ancak ikinci izleyişte fark eder. Robbins'e göre bu gecikmeli keşif, sahneyi geriye dönük olarak daha da ürkütücü kılıyor.

Gözümüzün önünde değişen yüz

Yakın akraba bir etki de değişim körlüğü: Tam önümüzde olan bir değişikliği fark etmemek. Simons ve Daniel Levin'in 1997'de Trends in Cognitive Sciences'ta özetlediği bu olguda değişiklik bir gömlek rengi kadar küçük de olabilir, bir yüzün tümüyle başkalaşması kadar büyük de.

Robbins'in verdiği örnek The Conjuring 2'den. Ele geçirilmiş genç kız Janet, Ed Warren'la görüşürken yaşlı bir adama dönüşür. Kamera Ed'in üzerinde kalır, Janet arka planda hafif bulanık oturur; dönüşüm bu yüzden kolayca gözden kaçar, ta ki kız birden eski hâline dönene dek. It: Chapter One'da da benzer bir oyun var: Seyirci Ben'e odaklanmışken arka plandaki kütüphaneci, Pennywise'ın etkisi altına girdikçe yavaş yavaş değişir.

Bakışın peşinden giden göz

Yönetmenler dikkati yalnızca ürkütücü olandan uzaklaştırmakla kalmıyor, korkutma anından hemen önce tam doğru noktaya da yöneltiyor. Kurgu dilinde "bakış çizgisi eşlemesi" (eyeline match) denen teknik bunun tipik örneği. The Conjuring'de yatağında doğrulan bir kız korku dolu gözlerle yukarı bakar; sonraki çekim, baktığı şeyi gösterir: Gardırobun üstüne çömelmiş hayalet Bathsheba.

Robbins bu tekniğin işe yaramasını gündelik bir refleksle açıklıyor: Yanımızdaki biri aniden bir yöne baktığında gözlerimiz de kendiliğinden o yöne kayar. Psikologlar buna bakış ipucuyla yönelme (gaze cueing) diyor. Alexandra Frischen, Andrew Bayliss ve Steven Tipper'ın 2007'de Psychological Bulletin'de yayımladığı kapsamlı derleme, başkasının bakışının dikkatimizi güvenilir biçimde kaydırdığını gösteren çalışmaları bir araya getiriyor. Kurgu, bu gerçek hayat refleksini taklit ederek gerilim kuruyor; gerilim, karakterin gördüğünü biz de gördüğümüz anda çözülüyor.

Bazen yönetmen bunun tersini yapıp dikkate tutunacak hiçbir şey vermiyor. It Follows'un açılışında panik içindeki bir kız evinden çıkıp girer; geniş çekimde ne bir bakış yönü ne de bir kesme vardır. Robbins'e göre bu çerçeve izleyiciyi görsel aramaya zorluyor: Göz, belki henüz orada olmayan bir tehlikeyi bulmak için ekranı köşe köşe tarar. Pencerede bir şey belirecek mi, kızı kapıdan takip edecek mi? Belirsizlik ve bitmeyen tarama gerilimin kendisi oluyor. Harvard Tıp Fakültesi'nden Jeremy Wolfe'un 2020'de Annual Review of Vision Science'te yayımladığı derleme, bu tür aramanın nasıl yönlendirildiğini ve ne zaman sonlandırıldığını ayrıntılarıyla ele alıyor.

Bir şey kıpırdadı ama ne?

Görme alanımız her işte eşit derecede iyi değil. Retinanın ortasındaki fovea, doğrudan baktığımız noktayı işleyen küçük bir çukurdur; burada ince ayrıntıyı ve rengi işleyen koni hücreleri yoğundur. Foveanın dışına çıktıkça çevre görüşü başlar ve burada ayrıntıdan çok harekete ve az ışığa duyarlı çubuk hücreler baskındır. Robbins'in benzetmesiyle çevre görüşü, "Az önce bir şey kıpırdadı mı?" sorusuna hızla yanıt vermek için kurulmuş bir düzenek.

Görme alanının kenarında bir hareket olduğunda çevre sistemi bunu neredeyse anında yakalar. Gözler ardından sakkad denen hızlı bir sıçrama yapar ve foveayı hedefin üzerine getirir; ancak o zaman şeyin ne olduğu anlaşılır. Robbins'e göre tespit ile tanıma arasındaki bu kısa boşluk tedirginlik yaratıyor: Bir şey algılanmıştır, orada bir şey vardır, ama henüz adı konamaz. Ekrandaki bir koridor ya da ayna sahnesinde, karakterin arkasında kıpırdayan ve ne olduğunu anlamadan dikkatimizi çeken her gölge bu boşlukta çalışıyor. Robbins, Jordan Peele'in Nope filminde ekranın farklı köşelerinde belirip kaybolan yaratık benzeri figürleri de bu oyuna örnek veriyor ve çevre görüşüyle oynamanın artık neredeyse bir korku klişesine dönüştüğünü yazıyor.

Robbins'in dayandığı çalışmalardan biri, Almanya'daki Bremen Üniversitesi Beyin Araştırmaları Enstitüsü'nden Andreas Traschütz, Wolf Zinke ve Detlef Wegener'in 2012'de Vision Research'te yayımladığı deney. Ekip, ekranda kayan desenlerdeki ani hızlanma ve yavaşlamaların ne kadar iyi fark edildiğini retinanın farklı bölgelerinde ölçtü. Sonuç, hareket değişikliğini algılama başarısının bakılan noktadan uzaklığa güçlü biçimde bağlı olduğunu gösterdi: Foveada hızlanmalar yavaşlamalardan daha kolay fark edilirken, merkezden 5 ila 15 derece uzaklıkta bu ilişki tersine dönüyor ve yavaşlamalar daha iyi algılanıyordu. Yani çevre görüşü bulanık ama hareketin inceliklerine kayıtsız değil.

Hareketli olana öncelik

Robbins, görmenin harekete bu kadar duyarlı olmasını evrimsel bir mirasla ilişkilendiriyor: İnsanlar, hareket eden hayvanlar gibi olası tehditleri hızla saptamak ve onlara yanıt vermek üzere evrildi. Bu fikri destekleyen çalışmalardan biri Joshua New, Leda Cosmides ve John Tooby'nin 2007'de PNAS'ta yayımladığı deney. Katılımcılara karmaşık doğa sahneleri ile içinde tek bir değişiklik bulunan kopyaları art arda gösterildi. Katılımcılar, değişiklik bir hayvanda olduğunda, yıllardır ani yön değiştirmelerini izlemeye alışık oldukları araçlar dahil tüm cansız nesne kategorilerine kıyasla çok daha hızlı ve isabetli fark etti. Araştırmacılara göre bu fark, görsel özelliklerle, nesnenin ilginçliğiyle ya da deneyimle açıklanamıyordu; atalarımız için önemli olan kategorilere öncelik veren bir dikkat düzeneğine işaret ediyordu.

Olmayan yerde yüz görmek

Aynı evrimsel mantık, karanlık bir sahnede gölgelere bakarken neden yüz gördüğümüzü de açıklıyor olabilir. Bir pencere perdesinde, kızarmış ekmekte ya da bir duvar lekesinde yüz görmeye pareidolia deniyor. Robbins'in gerekçesi şu: Gerçek bir yüzü kaçırmak, sahte bir yüz görmekten çok daha pahalıya patlayabilir; bu yüzden beyin yüze belli belirsiz benzeyen desenlere bile tepki verecek biçimde evrilmiş olabilir. Bu düşünce, Martie Haselton ve Daniel Nettle'ın 2006'da Personality and Social Psychology Review'da ayrıntılandırdığı "hata yönetimi kuramı"na dayanıyor. Kurama göre belirsizlik altında verilen kararlarda yanlış alarm ile gözden kaçırmanın bedeli evrimsel tarih boyunca eşit olmadıysa, seçilim daha ucuz olan hataya doğru bir yanlılığı kayırmış olmalı.

Robbins'in bu bölümde atıf yaptığı çalışmanın Türkiye'den çıkması dikkat çekici. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi'nden Gülsüm Akdeniz ve İbrahim Atlı ile o sırada İngiltere'deki Bournemouth Üniversitesi'nde bulunan klinik psikolog Sıla Toker, 2018'de Pakistan Journal of Medical Sciences'ta yayımladıkları çalışmada pareidolianın beyindeki izini sürdü. Ekip, Nisan 2016 ile Ocak 2017 arasında Ankara'daki Ulusal Manyetik Rezonans Araştırma Merkezi'nde (UMRAM) 20 sağlıklı gönüllünün beynini fonksiyonel MR ile görüntüledi. Gönüllüler bir yandan gerçek yüzlere, bir yandan da nesnelerde beliren hayali yüzlere baktı. Her iki durumda da yüz tanımada uzmanlaşmış sağ fusiform yüz alanında ve sağ prefrontal kortekste aynı düzeyde etkinlik görüldü. Araştırmacılar, hayali yüz algısının da gerçek yüz algısı gibi, görsel girdiyle beynin beklentilerini birleştiren bölgeler arasındaki etkileşime dayandığı sonucuna vardı. Çalışma küçük bir örneklemle yapıldı; bu yüzden bulgular bir başlangıç noktası olarak okunmalı.

Korku sineması bu eğilimi doğrudan kullanıyor. Robbins'in örneklerine göre Midsommar'da Dani, Mayıs Kraliçesi seçildikten sonra şölene taşınırken dikkatli izleyiciler ağaçların arasında Dani'nin kız kardeşinin yüzünü fark etmiş. The Night House'da belirsiz nesne dizilimleri birden figürlere ve yüzlere dönüşüyor. 1963 yapımı The Haunting da özellikle ürkütücü bir sahnede bir duvar deseniyle aynı oyunu oynuyor.

Bilim mi, sezgi mi?

Robbins'in yazısı bir deney raporu değil, bir algı bilimcisinin sinemaya bakışı. Yazıda izleyicilerin bu sahneleri izlerken göz hareketlerini ölçen ya da korku tepkisini doğrudan kaydeden yeni bir çalışma yok; dayandığı deneyler, laboratuvarda basit ekranlar ve görevlerle yapılmış klasik algı araştırmaları. Yönetmenlerin bu etkileri ne ölçüde bilerek kullandığı da açık değil. Robbins de bunu temkinli bir dille ifade ediyor ve yönetmenlerin görme sisteminin nasıl işlediğini "anlıyor gibi göründüğünü" yazıyor.

Yine de ortaya çıkan tablo tutarlı. Belirsiz şekiller, ani kıpırtılar, arka plandaki gölgeler... Hepsi algı ile tanıma arasındaki o dar aralıkta, beynin tam olarak neye baktığını çözmeye çalıştığı anda etkili oluyor. Açık kalan soru şu: Ekran büyüdükçe, sanal gerçeklik gözlükleri görme alanının kenarlarını da doldurdukça, korkunun bu en eski alet çantası ne kadar daha etkili hâle gelecek?

Fotoğraf: F. W. Murnau / Henrik Galeen, Public domain, Wikimedia Commons