Çernobil radarının hiç çalışmayan beyni: Sovyet ana bilgisayar paneli yeniden ışık veriyor
Duga radarının altındaki ES-1060 ana bilgisayarı hiç devreye giremedi. Chornobyl Family ekibi, onunla aynı tip bir ES-4001 kontrol panelini onarıp ilk bölümüne yeniden elektrik verdi.
Panelin yüzünde yüzlerce küçük akkor lamba, garip biçimde dönen göstergeler, arkasında ise binlerce kablo var. Kırk yıl önce bu tür bir panelin ışıkları, başındaki operatöre koca bir Sovyet ana bilgisayarının o anda ne yaptığını gösteriyordu. Şimdi aynı türden bir panel, bir atölyede yeniden ışık vermeye başladı.
Paneli canlandırmaya girişen ekip, Çernobil yasak bölgesini yıllardır inceleyen ve kendini Chornobyl Family diye tanıtan ikili. SceneWorld podcast'inin tanıtımına göre ekip Ukraynalı Alex ile Slovak Michaela'dan oluşuyor; ikisi 2009'dan beri bölgeyi yerinde araştırıyor ve eski bilgisayarlara da meraklı. Ekibin 18 Ekim 2026'da YouTube'da yayımladığı bölüm, Hackaday'de Maya Posch'un yazısıyla daha geniş bir kitleye ulaştı.
İşi ilginç kılan, panelin kendisinden çok ikizinin hikâyesi: Aynı tip bir panel, Çernobil'in birkaç kilometre ötesindeki dev Sovyet radarının hiç çalıştırılamamış bilgisayarına bağlıydı.
Radarın altındaki bilgisayar merkezi
Duga, Sovyetler Birliği'nin ufuk ötesi radar sistemiydi. Kısa dalga radyo sinyallerini atmosferden yansıtarak Dünya'nın eğriliğinin ardını görmeye çalışan bu sistem, bir erken uyarı ağının parçasıydı. İngilizce Vikipedi'ye göre Temmuz 1976'dan Aralık 1989'a kadar çalıştı. Kısa dalga dinleyicileri, sinyalin çoğunlukla saniyede on kez tekrarlanan sert tıkırtısı yüzünden ona "Rus Ağaçkakanı" adını taktı. Duga-1'in alıcı antenleri, Çernobil yakınındaki kapalı yerleşim Çernobil-2'deydi.
Antenler bölgenin en tanınan silueti olsa da Hackaday'in aktardığına göre dizilerin altında bir bilgisayar merkezi vardı ve buraya bir ES-1060 ana bilgisayarı kurulmuştu. Chornobyl Family'nin video açıklamasına göre makine 1980'lerin ortasında, radarın başarımını iyileştirecek yeni algoritmaları çalıştırmak için getirildi. Ancak devreye giremeden, 1986'da Çernobil nükleer santralinin dördüncü ünitesinde yaşananlar her şeyi değiştirdi. Bugün o odada, parçaları sökülüp götürülmüş bir gövde ile kontrol panelinin kalıntısından başka bir şey yok.
IBM'i örnek alma kararı
ES-1060, Rusçada "Birleşik Sistem" anlamına gelen ES EVM ailesinin üyesiydi; Batı'da bu aileye kısaca Ryad, yani "dizi" dendi. Rusça Vikipedi'ye göre 1960'ların ortasında Sovyet bilgisayar sanayisi ciddi bir dağınıklık içindeydi: Onlarca birbiriyle uyumsuz model üretiliyordu ve bir makine için yazılan program ötekinde çalışmıyordu. Çözüm olarak, IBM'in 1964'ten beri ABD'de ürettiği System/360 mimarisinin temel alınmasına karar verildi.
Aynı kaynağa göre gerekçeler pratikti: Bilgisayar mimarisi o dönemde patentlenemiyor, yalnızca somut donanım tasarımı korunuyordu; RCA, ICL ve Siemens gibi Batılı firmalar da bu mimariyle uyumlu makineler yapmıştı. Karar tartışmasız değildi. İngilizce Vikipedi'ye göre bazı önde gelen Sovyet bilgisayar bilimcileri, BESM ya da Minsk gibi yerli tasarımlar üzerinden ilerlenmesini savundu. Donanım büyük ölçüde tersine mühendislikle yeniden kurulurken yazılımın önemli kısmı, IBM kodunun makine dilinden çözümlenip uyarlanmasıyla elde edildi. Bazı modeller Bulgaristan, Macaristan, Polonya, Çekoslovakya, Romanya ve Doğu Almanya'da da üretildi.
Ailenin ağır sıkleti: ES-1060
ES-1060, IBM System/370'in karşılığı sayılan ikinci kuşağa, "Ryad-2"ye aitti. Rusça Vikipedi'ye göre ailede sanal bellek desteği ilk kez bu modelle geldi; makine 128 bit hassasiyetle hesap yapabiliyor ve hata veren komutları kendiliğinden yeniden deneyebiliyordu. Aşağıdaki bilgiler Rusça ve İngilizce Vikipedi'den derlendi:
| Kuşak | Ryad-2 (IBM System/370 karşılığı) |
|---|---|
| Bellek | 8 MB'a kadar |
| Gereken alan | 200 metrekarelik oda |
| Güç | 80 kVA |
| Üretim | 315 adet |
Hackaday de bu ana bilgisayarlardan yalnızca 300 kadar üretildiğini, bu yüzden kalan her parçanın ve belgenin korunmaya değer olduğunu vurguluyor.
Restorasyon: ilk ışıklar
Ekibin elindeki panel Duga'dan gelmiyor. Chornobyl Family'nin anlatımına göre bu, Duga'dakinin aynısı olan bir ES-4001 kontrol paneli ve başka bir Sovyet dönemi bilgisayar merkezinden çıktı. Hackaday'e göre panel 1980'lerin başından kalma; bir veri merkezinde daha sakin bir ömür sürmüş ve genel olarak iyi durumda. Yine de ana bilgisayardan zorla sökülürken gördüğü hasarın giderilmesi gerekiyordu.
Chornobyl Family kanalının yayımladığı videonun bölüm başlıkları işin sırasını özetliyor: cihaza ilk bakış, ana bilgisayarlara kısa bir giriş, ilk bölümün onarımı, "çok otantik bir kablo" yapımı ve sonunda onarılan ilk kısma elektrik verilmesi. Ekip, açıklamada gizemli devreleri çözmeye ve Sovyet dönemi kablolama tekniklerini aslına uygun biçimde yeniden üretmeye çalıştığını, bunu şimdiye kadarki en iddialı bilgisayar restorasyonu olarak gördüğünü söylüyor.
Açık sorular
Şimdilik panelin yalnızca bir bölümü ışık veriyor; geri kalanının ne zaman ve ne ölçüde çalışır hale geleceği belli değil. Ekip, paneli bir ana bilgisayar olmadan nasıl anlamlı biçimde süreceğini video açıklamasında anlatmıyor. Duga'daki ES-1060'ın çalıştıracağı "yeni algoritmaların" tam olarak ne yapacağı da kaynaklarda yer almıyor. Hackaday'in hatırlattığı gibi, bu sorulara cevap verebilecek belgeler ve donanım her yıl biraz daha azalıyor.
Fotoğraf: Sergey Rodovnichenko from Moscow, Russia, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
