Bilimin Yüzyıldır Kayıp Saydığı Zehirli Primat, Endonezya'da Bahçelerde ve Yollarda Çıktı
Son bilimsel kaydı 1930'lara uzanan Bangka yavaş lorisi ölmemiş: bir kurtarma merkezinin on yıllık kayıtları, 90'dan fazla hayvanın evlerde, bahçelerde ve yollarda bulunduğunu gösterdi.
Endonezya'nın Bangka Adası'ndaki Namang köyünde, 26 Ekim 2024'te bir bahçede iri gözlü küçük bir hayvan guava yerken bulundu. Başka bir gün bir kamyonetin kasasından çıktı; kamyonet muz bahçelerinden dönüyordu. Bir başkası bir evin çatısındaydı, bir diğeri bahçe çitine dolanmıştı. Ada halkı bu hayvanı yıllardır tanıyordu. Bilim dünyası ise onu neredeyse bir asırdır kaybolmuş sayıyordu.
Söz konusu hayvan, Endonezya'nın Bangka Adası'na özgü olduğu düşünülen Bangka yavaş lorisi (Nycticebus bancanus). Uluslararası Doğayı Koruma Birliği'nin (IUCN) Kırmızı Listesi onu "kritik tehlikede (muhtemelen tükenmiş)" olarak sınıflandırıyor ve son görülme yılı olarak 1937'yi veriyor. Koruma örgütü Re:wild de türü en çok aranan "kayıp primatlar" listesine almıştı. Ekim 2026'da Münih merkezli zooloji dergisi Spixiana'da yayımlanan bir çalışma, türün adanın pek çok yerinde hâlâ yaşadığını belgeledi.
Bulgunun asıl ilginç yanı, keşfin ormanda kamera tuzaklarıyla ya da uzun bir saha seferiyle değil, bir hayvan kurtarma merkezinin on yıllık kayıt defterinden çıkmış olması. Tür ortadan kaybolmamıştı; yalnızca bilimsel literatüre girmemişti.
Çalışmayı kimler yaptı, veri nereden geldi?
Makalenin başlığı her şeyi özetliyor: "İhmal edilmiş ama hâlâ hayatta". Yazarlar, adadaki yerel kuruluş Alobi Yaban Hayatı Kurtarma Merkezi'nden Langka Sani, Endi Riadi ve Andre Septian; Doğu Cava'daki Taman Safari Prigen Koruma Amaçlı Üretim Merkezi'nden Jochen Menner ve Viyana'daki Haus des Meeres Aqua Terra hayvanat bahçesinden, makalenin sorumlu yazarı Timon Glaw.
Alobi'nin basın bültenine göre çalışma Cava'da bir sohbetle başladı: Glaw, Taman Safari Prigen'i ziyaret ederken Menner'den türün "muhtemelen tükenmiş" sayıldığını öğrendi. Menner onu Alobi ile tanıştırdı ve Glaw, merkezin elinde bilimsel kayıtta olmayan bir şey bulunduğunu gördü: türle belgelenmiş karşılaşmalar.
Yöntem bir anlamda yurttaşların katkısına dayanıyor ama klasik "yurttaş bilimi" projesi değil. Makaleye göre Alobi, 2015 ile Ağustos 2025 arasında yerel halkın ya da yetkililerin telefonla, WhatsApp'tan veya sosyal medyadan haber vermesi üzerine 90'dan fazla yavaş loriyi kurtardı. Araştırmacılar merkezin Endonezyaca tutulmuş kayıtlarını derledi, kurtarma yerlerini Google Earth ile koordinatlara çevirip Alobi'ye doğrulattı ve bir harita oluşturdu. Bir bireyi merkezde, bir diğerini doğaya salınırken fotoğrafladılar; çevredeki olası yaşam alanlarını da havadan görüntülediler.
Hayvanlar nerede bulundu?
2021'den bu yana kurtarılan 43 birey için ayrıntılı bilgi var. Makaledeki verilere göre bu hayvanların büyük kısmı ormanın derinliklerinde değil, insanların hemen yanında bulundu. Aşağıdaki tablo, her hayvanın yalnızca tek bir ana kurtarılma nedenine göre sınıflandırıldığı veriyi gösteriyor.
| Kurtarılma durumu (2021-2025, 43 birey) | Birey sayısı |
|---|---|
| Eve ya da bahçeye girmiş | 16 |
| Elektrik çarpmasıyla uyumlu yanıklar | 7 |
| Yolda bulunmuş | 6 |
| Yerel yaban hayatı ticaretinden ya da esaretten alınmış | 5 |
| Tarım arazisinde bulunmuş | 3 |
| Çite dolanmış | 1 |
| Köpek tarafından ısırılmış | 1 |
| Bilgi yok | 4 |
Yanıklı hayvanların çoğu elektrik hatlarına temas etmiş ve yollarda ya da yerleşim yerlerinde bulunmuştu. Biri bir trafo merkezinin yakınında ölü bulundu, biri bir elektrik direğinden düşmüştü. Kurtarılanların pek çoğu yaralıydı ve en az üçü tedaviye rağmen öldü. Kayıtlarda bir anne ile yavrusunun da merkeze teslim edildiği görülüyor.
Önemli olan dağılım: hayvanlar Bangka'nın dört ilçesinin (regency) hepsinden ve Pangkal Pinang kentinden geldi. Yazarlara göre bu, türün adanın büyük bölümünde hâlâ yaşıyor olabileceğini gösteriyor.
86 hayvan yedi ormana geri döndü
İyileşen 86 lori adadaki yedi ayrı alana salındı. Alobi bu alanları, adanın görece büyük ve bir ölçüde yasal ya da fiilî korumaya sahip orman parçaları arasından seçti. Makaledeki sayılar şöyle:
| Salım alanı (ilçe) | Salınan birey |
|---|---|
| Bukit Mangkol Orman Parkı (Bangka Tengah) | 37 |
| Permisan / Bukit Nenek Doğa Turizm Alanı (Bangka Selatan) | 22 |
| Gunung Menumbing Orman Parkı (Bangka Barat) | 15 |
| Jering Menduyung Doğa Turizm Alanı (Bangka Barat) | 6 |
| BIO koruma ormanı (Bangka) | 3 |
| Gunung Maras Millî Parkı (Bangka) | 2 |
| Payak Riang ormanı (Bangka) | 1 |
Ancak salınan hayvanların sonrasında hayatta kalıp kalmadığına dair veri yok. Yazarlar, başka yavaş lori türlerinde salım sonrası hayatta kalma oranlarının düşük çıktığını, ölümlerin başlıca bölge kavgaları, avcılar ve enfeksiyonlardan kaynaklandığını hatırlatıyor.
"Son görülme 1937" bilgisi bile belirsiz
Türün "kayıp" damgası ilginç bir arşiv sorunundan kaynaklanıyor. Hayvan ilk kez 1906'da Amerikalı zoolog Marcus Ward Lyon tarafından adanın kuzeyindeki Kelabat Körfezi'nden tanımlandı. Uzun süre önce Sunda yavaş lorisinin (N. coucang), sonra Borneo yavaş lorisinin (N. menagensis) bir alt türü sayıldı. Ayrı bir tür olarak tanınması ancak 2013'te, yüzdeki maske desenlerini fotoğraflar ve müze örnekleri üzerinden inceleyen bir çalışmayla oldu.
IUCN'nin verdiği 1937 tarihi büyük olasılıkla Hollandalı zoolog H. J. V. Sody'nin o yıl yayımladığı "Bangka'nın memelileri" makalesine dayanıyor. Spixiana yazarlarının aktardığına göre Sody üç yetişkin erkeği incelemiş ama toplanma tarihi, kesin yer ya da katalog numarası vermemiş. Hollanda'daki Naturalis müzesinin koleksiyonuna dair bir incelemeye göre Sody için Bangka'da toplanan memelilerin en azından bir kısmı Kasım 1930 ile Eylül 1932 arasında orman memurlarınca elde edilmiş. Glaw, Reuters'a verdiği demeçte çalışmada ele alınan son tarihsel kayıtların "1930 ile 1932 arasına" ait olduğunu söyledi. Yani gerçek son kayıt 1937'den de eski olabilir.
Arada hiç iz yok değildi. Makale, Endonezya primatları rehberindeki kısa bir anmayı, yayımlanmamış bir lisans tezini, Mongabay Endonezya'da yayımlanan bir görüş yazısındaki yoğunluk tahminlerini ve iNaturalist'teki üç gözlemi sıralıyor. Ancak bunların hiçbiri hakemli bir bilimsel yayına dönüşmemişti.
Glaw, Reuters'a şunları söyledi: "Bu kadar karizmatik ve ayırt edici bir primatın neredeyse bir asırdır bu kadar az bilimsel ilgi görmesini özellikle şaşırtıcı buluyorum. (...) Sonuçta Bangka, dünyanın en büyük kentlerinden biri olan Cakarta'ya uçakla yalnızca bir saat kadar uzaklıkta."
Gerçekten Bangka lorisi mi? Dişler ipucu veriyor
Yavaş loriler evcil hayvan olarak sık sık ticarete konu olduğu için, kurtarılan hayvanların başka adalardan getirilmiş olma ihtimali akla geliyor. Makale buna anatomik bir yanıt veriyor: Alobi'de saklanan bir kafatasının üst çenesinde yalnızca iki kesici diş var. Bu özellik Borneo'daki yavaş lori türlerinde ve N. bancanus'ta görülüyor; komşu Sumatra ve Cava'daki popülasyonlarda ise üst kesici diş sayısı dört. Yazarlara göre bu, hayvanların o adalardan getirilmiş olmasını olası kılmıyor.
Yine de bir sınır var: kurtarılan bireyler türe Alobi personeli tarafından kürk rengine ve bulunma koşullarına bakılarak atandı. Türün geçerliliği şimdilik yalnızca morfolojik özelliklere dayanıyor; genetik doğrulama yok. Yakın Belitung Adası ile Borneo'daki yavaş lorilerin aynı türden olup olmadığı da belirsiz.
Primatlar arasında tek zehirli grup
Yavaş loriler, zehirli olduğu bilinen tek primat grubu. Zehrin yapımı ise hayvanlar âleminde eşi az görülen bir yöntemle oluyor. Lorinin üst kolunda, dirseğe yakın bir yerde brakiyal bez (kol bezi) denen bir salgı bezi bulunuyor. Bu bezin yağlı salgısı tek başına zehir sayılmıyor; tükürükle karışınca etkili hale geliyor.
Ekolog G. Madani ile primatolog Anne-Isola Nekaris'in 2014'te Journal of Venomous Animals and Toxins including Tropical Diseases'te yayımladığı vaka raporuna göre tehdit altındaki hayvan kollarını başının üstünde sıkıca birleştirerek iki sıvıyı karıştırıyor. Ardından ön dişleriyle ısırıyor; zehir bu dişlerden kılcal etkiyle yaraya geçiyor. Aynı makaleye göre kol bezi salgısında 60 ile 212 arasında uçucu ve yarı uçucu bileşik bulunuyor; bunların arasında kedilerin bilinen alerjeni Fel d 1'e benzeyen peptitler var. Zehrin tam kimyasal yapısı o tarihte henüz çözülmemişti.
Loriler bu dişlerle yalnızca ısırmıyor. Glaw'ın Reuters'a anlattığına göre ileri doğru uzanan alt dişlerin oluşturduğu "diş tarağı" tüy temizliğinde, ağaç kabuğunu kazıyıp zamk çıkarmakta ve zehri iletmekte kullanılıyor. Ana dilin altında bu tarağı temizleyen ikinci, küçük bir dil de bulunuyor.
Zehir ne işe yarıyor? Glaw'a göre başka yavaş lori türleri üzerindeki araştırmalar, zehrin en çok diğer lorilerle yaşanan çatışmalarda kullanıldığını, ama avcılara ve parazitlere karşı da koruma sağlayabileceğini düşündürüyor. Aynı raporun aktardığı önceki araştırmalara göre birbirini ısıran lorilerde doku ölümüyle seyreden yaralar görülüyor. İnsanlar için sonuç değişken: Alobi'nin bülteninde ısırığın ağrılı olabildiği ve şişliğe yol açabildiği yazıyor. Glaw ise zehrin insanlarda ağır, hatta hayati tehlike yaratabilecek alerjik tepkilere neden olabileceğini söylüyor. Bilimsel literatürde yavaş lori ısırığından sonra anafilaktik şok yaşanan vakalar kayıtlı.
Kalay, palmiye yağı ve evcil hayvan ticareti
Bangka yaklaşık 12 bin kilometrekarelik bir ada ve bir milyondan fazla insana ev sahipliği yapıyor. Makaleye göre ada üç yüzyılı aşkın süredir dünyanın önemli kalay madenciliği merkezlerinden biri. Bugün arazinin büyük bölümü palmiye yağı tarlaları, başka tarım alanları ve maden çukurlarından oluşuyor; birincil orman kalıntıları ise hâlâ duruyor. Makalenin aktardığı bir çalışmaya göre türün orman yaşam alanı 2000 ile 2012 arasında yüzde 62 küçüldü.
Alobi'nin direktörü Langka Sani, kurumun bülteninde şöyle diyor: "Bangka yavaş lorisinin kayıp olmadığını gösteren bilimsel kayda katkı vermekten mutluyuz, ama tür hâlâ tükenmeye çok yakın. Bangka Adası'ndaki doğal yaşam alanı yasa dışı kalay madenciliği ve palmiye yağı tarlaları için yapılan büyük çaplı arazi açma yüzünden ciddi biçimde daraldı."
Evcil hayvan ticareti de tehditler arasında. Makaleye göre Endonezya'da yavaş loriler hem ulusal hem uluslararası düzenlemelerle korunmalarına rağmen sık sık evcil hayvan olarak satılıyor. Alobi personeli, ada içindeki ticari talebin Endonezya'nın başka bölgelerine göre daha düşük göründüğünü söylüyor. Ancak kurtarılan pek çok hayvan, merkeze teslim edilmeden önce günler, haftalar hatta aylar boyunca evlerde tutulmuştu; yazarlar bu yüzden evcil hayvan olarak tutulanların resmî kayıttaki beş bireyden fazla olabileceğini dışlamıyor. Madani ile Nekaris'in 2014 tarihli raporu da zehrin farkında olan yasa dışı satıcıların, hayvanları alıcıya daha cazip göstermek için ön dişlerini kestiğini aktarıyor.
Bulgunun sınırları
Yazarlar verilerin zayıf yanlarını açıkça belirtiyor. Kurtarma kayıtları fırsatçı nitelikte; yani insanlarla karşılaşan hayvanlar doğal olarak fazla temsil ediliyor. Kayıtların çoğunun Pangkal Pinang çevresinde yoğunlaşması büyük ölçüde Alobi'nin ve ilgili devlet koruma biriminin bu bölgede çalışmasını yansıtıyor. Daha önce esarette tutulmuş hayvanların kurtarıldığı yer, ilk yakalandıkları yerle aynı olmayabilir. Türün yoğunluğuna dair doğrulanabilir veri de yok.
Ekip Temmuz 2023'te Bukit Mangkol'da, alacakaranlıktan sonraki saatleri de kapsayan birkaç saatlik bir arama yaptı ve hiç Bangka lorisi göremedi. Bölgede küçük ölçekli kalay madenciliği gözlemlediler. Yazarlar bu kısa aramanın sistematik bir tarama olmadığını vurguluyor.
Sırada ne var?
Makale üç somut öneriyle bitiyor: adada uygun yaşam alanlarını koruyan ve salımları IUCN Tür Yaşatma Komisyonu yönergelerine göre izleyen bir yerinde koruma programı; doğaya salınamayacak bireylerle Alobi'de ya da Taman Safari Prigen'de kurulabilecek bir koruma amaçlı üretim programı; ve türün IUCN durumunun, özellikle "muhtemelen tükenmiş" etiketinin yeniden değerlendirilmesi. Bangka, Belitung ve Borneo'da hedefli saha taramaları ile genetik çalışmalar da acil ihtiyaçlar arasında.
Re:wild'ın keşif programı yöneticisi Benji Barca, kurumun açıklamasında hikâyenin özünü tek cümleyle özetliyor: "Bir tür, evini paylaştığı insanların hayatından kaybolmadan bilimsel kayıttan kaybolabilir." Şimdi açık soru, bilimin geç fark ettiği bu hayvanın, kalay ocakları ile palmiye tarlaları arasında kalan orman parçalarında ne kadar daha tutunabileceği.
Fotoğraf: Wahyudhie13, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
