Manastırları Boşaltan Adamın Sakladığı Kitap: Kayıp Altı Sayfa 600 Yıl Sonra Eşini Buldu

Çalışma, Sussex Üniversitesi'nden Dr. Katie Walter ile Cambridge Üniversitesi Girton College'dan Dr. James Wade tarafından Notes and Queries dergisinde yayımlandı.

Bir dönemin çok satanı, sonraki dönemin tehlikeli kitabı

Söz konusu eser, keşiş Nicholas Love'ın Latince bir metinden uyarlayarak İngilizceye çevirdiği Mirror of the Blessed Life of Jesus Christ (İsa Mesih'in Kutsanmış Hayatının Aynası). Cambridge Üniversitesi'nin açıklamasına göre Love çevirisini 1409 civarında tamamladı.

O yıllarda İngiltere'de kilise, Lollard denen bir hareketten kaygılıydı. Protestanlığın habercisi sayılan Lollardlar, İncil'in halkın konuştuğu İngilizceyle okunabilmesini savunuyor, papanın ve rahiplerin rolünü sorguluyordu. 1401'de çıkarılan bir yasa, sapkın sayılanlara yakılarak ölüme varan cezalar öngörüyordu. Walter, "15. yüzyılın başında İngilizce İncil çevirisine sahip olmak sizi öldürtebilirdi" diyor. Love'ın kitabı ise bu ortamda "güvenli" bir alternatifti: Lollardların sert muhalifi Başpiskopos Arundel'in onayıyla dolaşıyordu.

Scientific American'a konuşan Wade, eseri bir "ortaçağ çok satanı" olarak tanımlıyor ve bir kopyaya sahip olmanın dindar bir Katolik olduğunuzu gösterdiğini söylüyor. Wade'e göre kitap ortodoks inançla sapkınlık arasındaki çizginin tam üzerinde durduğu için "birinin sapkın olup olmadığına karar vermede bir paratoner" işlevi gördü.

Bir yüzyıl sonra, Reform döneminde, aynı kitap bu kez ters yönden sakıncalı hale geldi. Love metne, komünyon ekmeği ve şarabında İsa'nın bedeninin ve kanının gerçekten bulunduğunu savunan bir inceleme eklemişti; rahibe sözlü günah itirafının önemini anlatan bölümler de içeriyordu. VIII. Henry döneminde ve sonrasında bu konular en çok tartışılan meselelerin başındaydı.

Gage kimdi?

Hilary Mantel'in Wolf Hall üçlemesini okuyanlar Gage'i hatırlayacaktır: dinî açıdan muhafazakâr ama krala sadık, işini bilen bir yönetici. Gage, 1540'tan ölümüne, 1556'ya dek Londra Kulesi'nin muhafızlığını yaptı; kralın Danışma Konseyi (Privy Council) üyesiydi; I. Mary döneminde de sarayın en üst görevlilerinden biri oldu.

Manastırların dağıtılması 1536'da başladığında Gage, kralın gözdesi Thomas Cromwell'in yanında yükselen bir isimdi. Cambridge'in aktardığına göre kendisine Surrey, Kent ve Sussex'teki manastırların malvarlığını kayda geçirip Kraliyet adına elden çıkarma işi verildi. Bu görev sırasında Battle Manastırı'nın başrahibi için 15. yüzyıl başında yapılmış törensel bir kılıcı yasal yollarla edindi. Ailesinin malikânesi Firle Place bile 1537'de Kraliyet'e teslim edilen Lewes Manastırı'ndan sökülen taşlarla inşa edildi.

Wade, Gage'i şöyle anlatıyor: "Çok çetin bir sarayda çok uzun bir kariyeri oldu. Pek çok kurnaz insanın ayakta kalamadığı yerde o kaldı ve bu arada servet de yaptı. Ama aynı zamanda inanılmaz derecede çelişkili bir adam; çünkü Reform boyunca Katolik kaldı."

Sayfalar nasıl eşleştirildi?

Keep'teki sayfaların varlığı biliniyordu ama katalogda doğru tanımlanmamışlardı. Araştırmacıların deyişiyle parça neredeyse bir asır boyunca "göz önünde saklandı". Walter ve Wade önce sayfaların hangi esere ait olduğunu belirledi, sonra Love'ın eserinin bugüne ulaşan kopyalarını taradı. İzler onları Yale'de dijitalleştirilmiş Takamiya MS 20 adlı el yazmasına götürdü.

Dijital kopyada bir boşluk vardı: İsa'nın Lazarus'u diriltmesini anlatan bölümün bir kısmı eksikti ve bu boşluk, sözlü itirafın önemini anlatan tartışmalı pasajın hemen öncesine düşüyordu. Araştırmacılar kâtibin el yazısını, sayfa ölçülerini, başlık ve notların üslubunu ve rengini karşılaştırdı; hepsi örtüşüyordu.

Sayfaların kitaptan nasıl ayrıldığı tam bilinmiyor. Scientific American'ın aktardığına göre bilinen şu: Ciltteki dikişler bir noktada gevşemiş, kitap onarılırken bu yapraklar dışarıda kalmış. Gevşek yapraklar Gage ailesinin mülk kayıtları arasına karışmış, birkaç elden geçip Keep'e ulaşmış. Kitabın kendisi ise 1976'ya kadar ailede kaldı; uzak bir torun onu açık artırmada Japon profesör ve nadir kitap koleksiyoncusu Toshiyuki Takamiya'ya sattı. Takamiya koleksiyonunu Yale'e bağışlayınca el yazması da oraya geçti.

Kurtarıcı mı, fırsatçı mı?

Gage'in kitabı tam olarak nasıl edindiği belgelenmiş değil; araştırmacılar da bunu bir çıkarım olarak sunuyor. El yazmasının son sayfasındaki olası sahipler listesinde, Gage'den önce iki rahibenin adı geçiyor. Walter'a göre bu, kitabın Gage'e ulaşmadan önce bir manastırda bulunmuş olabileceğine işaret ediyor. "Manastırların dağıtılması pek çok kitabın yok olmasına yol açtı ama bazıları alınıp gayriresmî ağlarda elden ele dolaştı" diyor.

Wade iki olasılık sayıyor: Gage kitabı bir manastır kütüphanesinden doğrudan eve götürmüş olabilir ya da bir başkası kaçırıp kitap kısa süre elden ele dolaştıktan sonra Gage'e ulaşmış olabilir. "Asıl önemli olan şu," diyor Wade, "tam da bunun gibi kitapları yok etmesi gerekirken onu güvende tuttu."

Love'ın eserinin bugün 65 kopyası ayakta. Wade bunun 15. yüzyıldan kalma bir metin için yüksek bir sayı olduğunu, ancak Reform sırasında pek çoğunun yok edilmiş olabileceğini belirtiyor. William Caxton 1486'da eserin basılı bir baskısını çıkarmıştı; kitap Reform'un başına kadar basılmaya devam etti, sonra aniden durdu.

Sayfalar yeniden birleşecek mi?

Büyük olasılıkla hayır. Wade, Scientific American'a "Bu kararlar benim yetkimin üstünde ama eminim ki yeniden birleştirilmeyecekler" dedi ve ekledi: "Yine de ortaçağ nesnelerini yeniden kurmak işe yarar. Evet, bu kitap eksik; ama artık eksiğin nerede olduğunu biliyorsunuz."

Walter ise bulgunun, bu dönemi yalnızca kitap yakma ve yıkımla özdeşleştiren genel algıya ters düştüğünü vurguluyor: insanlar kitapları aynı zamanda kurtarıyor, değer veriyor, koruyordu. Araştırmacılar şimdi Gage'in Reform yıllarındaki adımlarını bu yeni ipucuyla daha ayrıntılı izlemeyi umuyor. Açık soru ise hâlâ yerinde duruyor: Aynı yıllarda kaç görevli, yok etmekle görevlendirildiği şeyi sessizce rafına kaldırdı?

Fotoğraf: Hans Holbein the Younger, Public domain, Wikimedia Commons